ایرانیان، آیین مهرورزی

و فرهنگ تسلیم

از فتح عربی ـ اسلامی تا امکان نوزایی سکولاردموکراتیک ایران

بازخوانی انتقادی میراث ایران باستان، اجبار ایدئولوژیک، پهلوی‌گرایی توسعه‌گرا و رهبری دوران گذار

پیمان بخشایش

جراح تراما | MD, PhD, MBA

مرداد ۱۴۰۵ / اوت ۲۰۲۶

جستار پژوهشی ـ تحلیلی

چکیده

این مقاله می‌کوشد «آیین مهرورزی» را نه به‌عنوان ادعای وجود یک دموکراسی مدرن در ایران باستان، بلکه به‌مثابه یک مفهوم اخلاقی ـ سیاسی بازسازی کند. در سنت ایرانی، «مهر» صرفاً عاطفه و محبت نیست؛ با پیمان، وفاداری به عهد، راستی و داوری عادلانه نیز پیوند دارد. هنگامی که این مفهوم در کنار «اَشَه» یا راستی و سامان، و سه‌گانهٔ «پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک» قرار می‌گیرد، می‌توان از آن الگویی برای سیاست مبتنی بر حقیقت، همکاری، مسئولیت، کرامت انسان و مقیدکردن قدرت استخراج کرد. جشن‌هایی چون نوروز، مهرگان و تیرگان نیز در حافظهٔ تاریخی ایرانیان، باززایی، سپاس از طبیعت، تقسیم شادی، آب، کار و همبستگی اجتماعی را بازنمایی کرده‌اند؛ هرچند نباید امپراتوری‌های باستانی را بی‌خشونت یا برابرخواه تصویر کرد.

فتح عربی ـ اسلامی در سدهٔ هفتم میلادی گسستی بزرگ در ساختار سیاسی ساسانی و جایگاه دین رسمی ایجاد کرد، اما اسلام‌پذیری ایرانیان فرایندی فوری و یکدست نبود؛ طی چند سده و در ترکیبی از جنگ، پیمان، مالیات، فشارهای منزلتی، فرصت‌های اجتماعی، مهاجرت، دادوستد و پذیرش دینی رخ داد. ازاین‌رو، نه روایت «شمشیر به‌تنهایی» کفایت می‌کند و نه روایت «انتخاب آزادِ بی‌فشار». مقاله «فرهنگ تسلیم» را نه صفت ذاتی اسلام، عرب یا ایرانی، بلکه سازوکاری سیاسی تعریف می‌کند که در آن حقیقت در انحصار حکومت قرار می‌گیرد، قدرت تقدس می‌یابد، تشکل مستقل سرکوب می‌شود و شهروند برای بقا به اطاعت، تقیه، سکوت یا پناه‌بردن از یک منجی به منجی دیگر سوق داده می‌شود. این سازوکار در دوره‌های گوناگون، پیش و پس از اسلام و زیر پرچم ایدئولوژی‌های متفاوت، تکرار شده است.

در بخش معاصر، مقاله دستاوردهای دولت‌سازی و توسعهٔ دورهٔ پهلوی را در کنار محدودیت‌های تکثر سیاسی بررسی می‌کند و استدلال می‌کند که «پهلوی‌گرایی دموکراتیک» فقط زمانی می‌تواند ادامهٔ فرهنگ مهرورزی باشد که توسعه‌گرایی، تکنوکراسی، سکولاریسم و روابط سازنده با جهان را با انتخابات آزاد، آزادی دین و بی‌دینی، حقوق زنان، اتحادیه‌های مستقل، آزادی رسانه و حق جمهوری‌خواهان و پادشاهی‌خواهان برای رقابت برابر پیوند دهد. در این چارچوب، جایگاه شاهزاده رضا پهلوی به‌عنوان برجسته‌ترین چهرهٔ اپوزیسیون در چند پیمایش، فرصتی برای رهبری دوران گذار است؛ اما مشروعیت پایدار او نه از وراثت یا شعار، بلکه از تضمین یک گذار زمان‌مند، پاسخگو و منتهی به صندوق رأی سرچشمه می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها: مهر، اشه، ایران باستان، فتح عربی، اسلام‌پذیری، فرهنگ تسلیم، اجبار ایدئولوژیک، مشروطه، پهلوی‌گرایی، رضا پهلوی، سکولاردموکراسی، دوران گذار

۱. مقدمه: میان حافظهٔ تمدنی و تاریخ انتقادی

ایران برای ایرانیان فقط یک محدودهٔ جغرافیایی نیست؛ شبکه‌ای از زبان‌ها، خاطره‌ها، آیین‌ها، رنج‌ها، پیروزی‌ها و امیدهای مشترک است. همین پیوستگی تاریخی سبب شده است که نوروز، شاهنامه، مهرگان، زبان فارسی و نام ایران، حتی در دوره‌هایی که دولت‌های ایرانی فروپاشیده یا فرمانروایان بیگانه بر کشور مسلط شده‌اند، حامل نوعی تداوم فرهنگی باشند. بااین‌حال، احترام به این حافظه نباید به اسطوره‌سازی سیاسی منجر شود. تاریخ ایران، مانند تاریخ هر تمدن بزرگ، هم داد و مدارا داشته و هم جنگ، مالیات، سرکوب و نابرابری. مقاله‌ای که تنها شکوه را ببیند، از تاریخ فاصله می‌گیرد؛ همان‌گونه که روایتی که ایران را صرفاً زنجیره‌ای از شکست‌ها و تسلیم‌ها بداند، توان بازسازی ایرانیان را نادیده می‌گیرد.

پرسش اصلی این مقاله چنین است: آیا می‌توان از عناصر اخلاقی و نمادین سنت ایرانی ـ به‌ویژه مفهوم مهر، راستی و کردار نیک ـ چارچوبی برای نقد حکومت ایدئولوژیک و طراحی آینده‌ای سکولاردموکراتیک استخراج کرد؟ پاسخ پیشنهادی من مثبت است، به شرط آن‌که «مهرورزی» را از احساساتی‌گری جدا کنیم و آن را به زبان نهاد ترجمه نماییم. مهر در سیاست یعنی قدرت به پیمان پایبند باشد؛ قانون برای موافق و مخالف یکسان اجرا شود؛ هیچ انسانی به‌سبب دین، بی‌دینی، جنسیت، قومیت، زبان، پوشش یا گرایش سیاسی مجبور به تحقیر و تسلیم نشود؛ و حاکمیت بداند که صاحب کشور مردم‌اند.

این نگاه همچنین به ما اجازه می‌دهد فتح عربی ـ اسلامی را بدون نفرت قومی یا ساده‌سازی دینی بررسی کنیم. فروپاشی ساسانیان رخدادی واقعی و خشونت‌بار بود و ساختار قدرت، مالیات و منزلت اجتماعی را دگرگون کرد؛ اما جامعهٔ ایران در همان لحظه یک‌باره مسلمان نشد و فرهنگ ایرانی نیز نابود نگردید. ایرانیان در طول سده‌ها، هم اسلام را ایرانی کردند و هم زبان، دانش، اسطوره و سازمان‌های اجتماعی خود را بازساختند. بنابراین، مفهوم «فرهنگ تسلیم» باید به‌عنوان نوعی رابطهٔ سیاسی و نهادی فهمیده شود، نه برچسبی بر یک دین یا مردم.

در نهایت، این جستار به ایران امروز می‌رسد: جامعه‌ای متکثر، شبکه‌ای و خسته از حکومت دینی که هم‌زمان خواهان آزادی، امنیت، عدالت، توسعه و حفظ تمامیت ارضی است. در چنین موقعیتی، رهبری دوران گذار باید شور ملی را به قواعد مشترک تبدیل کند. از نگاه نگارنده، شاهزاده رضا پهلوی به دلیل نام تاریخی، جایگاه نمادین، تأکید بر سکولاردموکراسی و توان بسیج بخشی گسترده از جامعه، موقعیتی ویژه دارد؛ اما درست به همین دلیل، مسئولیت او بیش از دیگران است: باید حق کسانی را تضمین کند که با او، با سلطنت یا حتی با تعبیر «پهلوی‌گرایی» موافق نیستند.

۲. یادداشت روش‌شناختی و واژگانی

نخست باید میان سه سطح تمایز گذاشت: دین به‌عنوان ایمان شخصی؛ سنت دینی به‌عنوان مجموعه‌ای متنوع از تفسیرها؛ و اسلام سیاسی به‌عنوان برنامه‌ای برای تصرف دولت و تحمیل یک قرائت بر همه. آزادی سکولار نه حذف دین از جامعه، بلکه خارج‌کردن اجبار دینی از حکومت است. در دولت سکولار، مسلمان، زرتشتی، مسیحی، یهودی، بهایی، خداباور و بی‌خدا همگی از حقوق برابر برخوردارند؛ دولت نه مبلغ بی‌دینی است و نه مأمور نجات اخروی شهروندان.

دوم، «آیین مهرورزی» در این مقاله نام یک مذهب واحد یا ادعای پیوستگی بی‌انقطاع از دوران باستان تا امروز نیست. این تعبیر، بازسازی هنجاریِ چند عنصر از میراث ایرانی است: مهر به‌مثابه پیمان؛ اشه به‌مثابه راستی و سامان؛ پندار، گفتار و کردار نیک؛ آیین‌های باززایی و همبستگی؛ و تصویر پادشاه دادگر در ادبیات حماسی. این عناصر در دوره‌های مختلف دگرگون شده‌اند و گاه خود در خدمت قدرت قرار گرفته‌اند. ارزش امروزی آن‌ها در این است که بتوانند به حقوق و نهادهای قابل سنجش تبدیل شوند.

سوم، «فرهنگ تسلیم» را نباید شخصیت ملی ایرانیان دانست. رفتارهای اطاعت، سکوت، تظاهر یا وابستگی به حامی قدرتمند، اغلب پاسخ عقلانی مردم به محیطی ناامن است. هنگامی که قانون پیش‌بینی‌پذیر نیست، تشکل مستقل مجازات می‌شود و دسترسی به شغل و امنیت به وفاداری سیاسی وابسته است، افراد برای بقا رفتار خود را سازگار می‌کنند. نظریهٔ نهادی نیز نشان می‌دهد که قواعد رسمی و غیررسمی، مشوق‌های رفتار را می‌سازند؛ بنابراین، درمان تسلیم، سرزنش مردم نیست، بلکه تغییر نهادهایی است که استقلال را پرهزینه و اطاعت را سودآور می‌کنند (نورث، ۱۹۹۰).

۳. مهر، اشه و اخلاق کنشگر ایرانی

مهر: محبت، پیمان و پاسداری از عهد

در زبان امروز فارسی، مهر بیش از هر چیز با محبت، دوستی و روشنایی تداعی می‌شود. اما در سنت اوستایی، میثره یا مهر با پیمان، مراقبت از عهد و داوری دربارهٔ پیمان‌شکنی نیز پیوند دارد. پژوهش کلاسیک ایلیا گرشویچ دربارهٔ سرود اوستایی مهر و مدخل‌های دانشنامهٔ ایرانیکا نشان می‌دهد که این مفهوم، تنها احساس لطیف نیست؛ نظمی اخلاقی است که اعتماد میان افراد و گروه‌ها را ممکن می‌سازد (گرشویچ، ۱۹۵۹). جامعه بدون اعتماد، ناچار هزینهٔ سنگینی برای کنترل، فساد، خشونت و قراردادهای شکننده می‌پردازد. از این منظر، مهرورزی سیاسی یعنی وفاداری حکومت به وعده و قانون، نه صرفاً دعوت مردم به مهربانی.

این تفسیر برای ایران امروز اهمیت بنیادین دارد. حکومت ایدئولوژیک می‌کوشد وفاداری را یک‌طرفه کند: مردم باید به رهبر، دین رسمی و دستگاه قدرت وفادار باشند، اما قدرت خود را مقید به پیمان عمومی نمی‌داند. آیین مهرورزی این رابطه را معکوس می‌کند. نخستین سوگند باید سوگند قدرت به شهروند باشد: حق حیات، دادرسی عادلانه، آزادی بیان، مالکیت مشروع، تشکل، انتخاب و امنیت مخالف. هنگامی که حکومت پیمان می‌شکند، اطاعت اخلاقی شهروند نیز نمی‌تواند بی‌قیدوشرط باقی بماند.

اشه: راستی، نظم و مقابله با دروغ سیاسی

«اَشَه» در اوستا در درجهٔ نخست با راستی پیوند دارد و در نویسندهدهای گسترده‌تر، به سامان اخلاقی و درست‌قرارگرفتن اجزای جهان اشاره می‌کند. در برابر آن، دروغ و کژی قرار می‌گیرد (اسکیر‌وو و شلرات، ۱۹۸۷). این تقابل را می‌توان به زبان سیاست معاصر چنین ترجمه کرد: حکومتی که آمار، دادگاه، رسانه، دانشگاه و تاریخ را ابزار تبلیغات می‌کند، فقط اطلاعات نادرست تولید نمی‌کند؛ نظم اخلاقی جامعه را نیز می‌شکند. وقتی شهروند برای گفتن واقعیت مجازات و برای تکرار دروغ پاداش می‌گیرد، شکاف میان زندگی خصوصی و گفتار عمومی گسترش می‌یابد.

ازاین‌رو، نوزایی ایرانی نمی‌تواند صرفاً پروژه‌ای برای تغییر پرچم یا نام حکومت باشد. باید استقلال نهادهای تولید حقیقت را تضمین کند: دانشگاه، رسانه، قوهٔ قضائیه، نهاد آمار، انجمن‌های علمی و سازمان‌های حرفه‌ای. پزشک، مهندس، معلم، کارگر و روزنامه‌نگار باید بتوانند بدون ترس از دستگاه قدرت، واقعیت تخصصی یا تجربهٔ زیستهٔ خود را بیان کنند. «راستی» در دولت مدرن به شفافیت بودجه، دسترسی آزاد به اطلاعات، پاسخگویی مقام عمومی و امکان تحقیق مستقل تبدیل می‌شود.

پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک: اخلاقی که به عمل ختم می‌شود

سه‌گانهٔ اوستایی «هومَتَه، هوختَه، هووَرشتَه» اهداف اخلاقی زرتشتی را در اندیشهٔ نیک، سخن نیک و کنش نیک خلاصه می‌کند (بویس، ۲۰۰۴). اهمیت سیاسی این فرمول در پیوند فکر، زبان و عمل است. نظام‌های ایدئولوژیک غالباً از مردم گفتار وفادارانه می‌خواهند، حتی اگر فکر و تجربهٔ آنان خلاف آن باشد؛ و از حاکمان شعار اخلاقی می‌شنویم، بی‌آن‌که کردارشان قابل سنجش باشد. سه‌گانهٔ نیکی، اخلاق را از تبلیغ جدا می‌کند: ادعای خوب بدون نتیجهٔ خوب کافی نیست.

به همین دلیل، سنجش هر جریان سیاسی ـ پادشاهی‌خواه، جمهوری‌خواه، سوسیال‌دموکرات، لیبرال یا ملی ـ باید بر اساس رفتار آن با مخالف، اقلیت و قدرت محدودکننده صورت گیرد. جریانی که آزادی را فقط برای هواداران خود می‌خواهد، هنوز از منطق اجبار خارج نشده است. مهرورزی زمانی سیاسی می‌شود که حق رقیب را به رسمیت بشناسد و شکست انتخاباتی را بپذیرد.

۴. جشن‌های ایرانی و اقتصاد همکاری با طبیعت

نوروز، مهرگان و تیرگان را نباید اسناد یک نظریهٔ سیاسی کامل دانست، اما آن‌ها حافظهٔ جمعیِ مهمی دربارهٔ زمان، طبیعت و همکاری اجتماعی حمل می‌کنند. نوروز با آغاز بهار، نوکردن خانه، دیدار، آشتی، هدیه و امید به باززایی پیوند یافته است. در منابع زرتشتی و ایرانی، نوروز جایگاهی بسیار شاد و مقدس داشته و با تجدید نظم جهان و سال نو مرتبط بوده است (بویس، «نوروز در دورهٔ پیش از اسلام»). مهرگان نیز جشن مهر و فصل برداشت است و تیرگان در روایت‌های گوناگون با آب، باران، مرزبندی و آرش کمانگیر پیوند خورده است. استمرار این آیین‌ها پس از اسلام نشان می‌دهد که فرهنگ ایرانی فقط با فرمان دولت تعریف نشده است.

در این جشن‌ها، طبیعت نه ماده‌ای بی‌جان برای غارت نامحدود، بلکه شریک زندگی اجتماعی است. کشاورزی، آب، فصل، تقسیم محصول و مهمانی، رابطهٔ تولید و همبستگی را یادآوری می‌کند. می‌توان از این میراث برای سیاست اقتصادی امروز الهام گرفت: ثروت ملی نه صرفاً نفت، گاز، طلا یا خاک، بلکه توان مردم در تبدیل دانش، انرژی و ماده به کالا، خدمت، هنر و فناوری است. توسعهٔ پایدار نیز مستلزم آن است که تولید، منابع آب، خاک، جنگل و هوای کشور را نابود نکند.

از سوی دیگر، جشن‌ها به ما یاد می‌دهند که جامعه فقط با قانون کیفری ساخته نمی‌شود. حکومت‌های ایدئولوژیک می‌کوشند شادی، پوشش، موسیقی و بدن را کنترل کنند؛ زیرا جامعهٔ شاد و خودجوش از انحصار دولت می‌گریزد. آزادی جشن و سبک زندگی، بخشی از حقوق فرهنگی شهروند است. ایران آینده باید نوروز، مهرگان، آیین‌های مذهبی مسلمانان، جشن‌های اقلیت‌ها و انتخاب بی‌آیینی را هم‌زمان محترم بشمارد.

۵. دولت در ایران باستان: داد، تکثر و واقعیت اقتدار

پادشاه دادگر و محدودیت مشروعیت اخلاقی

در ادبیات دینی و حماسی ایران، پادشاه آرمانی با «داد» پیوند دارد و بیداد، فرّ و مشروعیت اخلاقی او را می‌فرساید. شاهنامه بارها نشان می‌دهد که قدرت بدون خرد، رایزنی و عدالت، کشور را به شورش و ویرانی می‌کشاند. این تصویر، حق انتخاب مدرن یا حاکمیت مردم نیست، اما یک اصل مهم را حفظ می‌کند: اقتدار صرفاً به توان شمشیر فروکاسته نمی‌شود و فرمانروا باید برای خیر عمومی پاسخ اخلاقی داشته باشد.

بااین‌حال، باید از نسبت‌دادن دموکراسی امروز به شاهنشاهی‌های باستان پرهیز کرد. هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان دولت‌های سلسله‌ای و طبقاتی بودند؛ مردم در معنای امروز شهروندان برابر و انتخاب‌کنندهٔ دولت نبودند. مشارکت از مسیر نخبگان محلی، شهرها، معابد، خاندان‌ها، ارتش و دستگاه اداری صورت می‌گرفت. زنان و مردان عادی، بردگان، اسیران و گروه‌های کم‌قدرت موقعیت‌های یکسان نداشتند. صداقت تاریخی اقتضا می‌کند که شکوه اداری و فرهنگی را همراه با جنگ، خراج، سلسله‌مراتب و سرکوب شورش‌ها ببینیم.

هخامنشیان: یکپارچگی اداری و احترام نسبی به تفاوت‌های محلی

امپراتوری هخامنشی قلمروی بسیار متنوع را از طریق ساتراپی‌ها، راه‌های شاهی، نظام‌های مالیاتی، زبان‌های اداری و همکاری با نخبگان محلی اداره می‌کرد. اسناد تخت‌جمشید از شبکهٔ پیچیدهٔ جیره، نیروی کار، سفر و مدیریت منابع خبر می‌دهند و تصویر سادهٔ یک دربار منزوی را رد می‌کنند (هالوک، ۱۹۶۹؛ بریانت، ۲۰۰۲). در بسیاری از مناطق، آیین‌ها، زبان‌ها و ساختارهای محلی ادامه یافتند؛ سیاست کوروش در بابل و شیوه‌های ادارهٔ مصر، آناتولی و یهودیه نمونه‌هایی از انعطاف امپراتوری‌اند (کورت، ۲۰۰۷).

با این همه، تعبیر «بازار مشترک» برای جهان هخامنشی فقط در معنایی استعاری قابل استفاده است. این امپراتوری، اتحادیهٔ داوطلبانهٔ دولت‌های برابر با مقررات مدرن تجارت نبود؛ بلکه یک نظم سلطنتی بود که امنیت راه‌ها، گردش نقره و کالا، استانداردهای اداری و گسترهٔ بزرگی برای تبادل فراهم می‌کرد. همان نظم در صورت شورش از نیروی نظامی استفاده می‌کرد. بنابراین، میراث قابل دفاع آن نه بی‌خطایی، بلکه توان ادارهٔ تکثر و پیوند سرزمین‌های گوناگون بدون یکسان‌سازی کامل فرهنگی است.

ساسانیان: دولت نیرومند، دانش و خطر هم‌پیمانی دین و قدرت

دولت ساسانی در شهرسازی، مالیات، حقوق، ارتش و پشتیبانی از مراکز علمی و پزشکی دستاوردهای مهمی داشت. ایران ساسانی در تعامل و رقابت با روم شرقی، هند و آسیای مرکزی قرار داشت و شبکه‌ای فعال از دانش و تجارت را شکل می‌داد. اما نزدیکی بیشتر نهاد دینی زرتشتی به دولت، در برخی دوره‌ها امکان فشار بر پیروان ادیان و جنبش‌های رقیب را افزایش داد. تاریخ این دوره نشان می‌دهد که حتی یک سنت بومی و ریشه‌دار، هنگامی که به انحصار قانونی و بازوی دولت تبدیل شود، می‌تواند از مهر و راستی فاصله بگیرد.

این نکته برای استدلال مقاله اساسی است: مشکل ایران فقط «وارداتی‌بودن» یک ایدئولوژی نیست. اجبار می‌تواند زیر نام دین بومی، دین واردشده، ناسیونالیسم، انقلاب یا امنیت ملی عمل کند. معیار داوری باید ساختار قدرت باشد: آیا عقیدهٔ رسمی قابل نقد است؟ آیا دادگاه مستقل است؟ آیا شهروند می‌تواند بدون وفاداری ایدئولوژیک به شغل، آموزش و امنیت دست یابد؟

۶. فروپاشی ساسانی و فتح عربی ـ اسلامی: گسست، تداوم و دگرگونی

چرا امپراتوری ساسانی شکست خورد؟

فتح ایران در میانهٔ سدهٔ هفتم میلادی را نمی‌توان تنها با برتری نظامی فاتحان یا ضعف اخلاقی مغلوبان توضیح داد. ساسانیان پس از جنگ‌های بسیار طولانی و فرساینده با روم شرقی، بحران جانشینی، کشمکش خاندان‌های اشرافی، فشار مالیاتی، همه‌گیری بیماری و بی‌ثباتی مرکز، وارد نبرد با نیروهای عرب مسلمان شدند. شکست قادسیه، سقوط تیسفون و نبرد نهاوند نقاط عطف بودند، اما مقاومت و مذاکره در مناطق مختلف شکل‌های متفاوت داشت و بسیاری از شهرها با قراردادهای تسلیم یا صلح وارد نظم جدید شدند (پورشریعتی، ۲۰۰۸؛ دریایی، ۲۰۰۹؛ کندی، ۲۰۰۷).

این فروپاشی برای ایرانیان فقط تغییر یک سلسله نبود. زبان و نمادهای قدرت، نظام مالیاتی، جایگاه اشراف و موبدان، و رابطهٔ ایران با مرکز سیاسی دگرگون شد. جزیه و تمایزهای حقوقی میان مسلمان و غیرمسلمان، انگیزه‌ها و فشارهای تازه‌ای ایجاد کرد. در برخی فتوحات خشونت، غارت، اسارت و کوچ رخ داد؛ در برخی دیگر، زمین‌داران و مدیران محلی با ساختار خلافت سازگار شدند. هر روایت علمی باید این ناهمگونی را حفظ کند.

اسلام‌پذیری: نه یک لحظه، بلکه چند سده

تحقیقات تاریخی نشان می‌دهد که گرایش ایرانیان به اسلام از همان دهه‌های نخست آغاز شد، اما تبدیل اکثریت جامعه به مسلمان طی چند سده صورت گرفت (دانیل، ۱۹۹۳؛ بولیت، ۱۹۷۹). روستا و شهر، شرق و غرب ایران، اشراف و دهقانان، و گروه‌های دینی مسیرهای یکسانی نداشتند. عوامل گوناگون در این فرایند دخالت داشتند: اعتقاد و جذابیت پیام دینی، پیوند با شبکهٔ قدرت و تجارت، رهایی از برخی مالیات‌ها و محدودیت‌ها، ازدواج و مهاجرت، زبان و آموزش، و نیز فشار حقوقی یا اجتماعی.

بنابراین، دو روایت افراطی هر دو ناکافی‌اند. روایت نخست می‌گوید همه چیز فقط با شمشیر و اجبار رخ داد و ایرانیان هیچ عاملیتی نداشتند. روایت دوم فتح را تقریباً بی‌خشونت و اسلام‌پذیری را انتخابی کاملاً آزاد در فضایی برابر تصویر می‌کند. واقعیت تاریخی در میانهٔ این دو و پیچیده‌تر است: سلطهٔ نظامی و نابرابری حقوقی وجود داشت، اما پذیرش، بازتفسیر و مشارکت فعال ایرانیان نیز واقعیت داشت. ایران اسلامی محصول کنش متقابل فاتحان، نومسلمانان، دیوان‌سالاران، شاعران، فقیهان، صوفیان، دانشمندان و جوامع محلی بود.

ایرانیان در نظم جدید صرفاً حل نشدند. خاندان‌های ایرانی در دستگاه خلافت نقش گرفتند؛ فارسی نو به زبان ادبی و اداری نیرومندی تبدیل شد؛ و سلسله‌های منطقه‌ای چون طاهریان، صفاریان و سامانیان زمینهٔ بازسازی هویت سیاسی و فرهنگی را فراهم کردند. شاهنامه، تاریخ ایران پیش از اسلام را در قالب زبان فارسی نو به حافظهٔ نسل‌های بعد منتقل کرد. این تداوم نشان می‌دهد که جامعهٔ ایران، حتی زیر سلطه، ظرفیت بازآفرینی داشته است (اشرف، ۲۰۰۶).

۷. «فرهنگ تسلیم» به‌مثابه سازوکار سیاسی، نه سرشت قومی

فرهنگ تسلیم در این مقاله یک «نوع آرمانی» برای توضیح رابطه‌ای است که در آن قدرت، حقیقت و بقا به هم گره می‌خورند. در چنین نظمی، فرد برای دسترسی به آموزش، شغل، امنیت، دادگاه یا منزلت اجتماعی باید نشانه‌های وفاداری را نمایش دهد. قانون به‌جای آن‌که قید قدرت باشد، وسیلهٔ تنبیه مخالف می‌شود. تشکل مستقل خطرناک تلقی می‌گردد و جامعه میان گفتار عمومی و باور خصوصی دوپاره می‌شود. نتیجه، لزوماً اطاعت قلبی نیست؛ اغلب تظاهر، سکوت، طنز پنهان، مهاجرت، تقیه و سازگاری روزمره است.

این سازوکار می‌تواند پس از فتح خارجی تشدید شود، زیرا جمعیت مغلوب برای حفظ جان و دارایی با نظم فاتح سازگار می‌شود. اما محدودکردن آن به فتح عربی نادرست است. دولت ساسانی نیز در دوره‌هایی دین رسمی را ابزار قدرت کرد؛ صفویان برای تثبیت تشیع دوازده‌امامی از اجبار و تبلیغ دولتی بهره بردند؛ شاهان قاجار اقتدار شخصی و امتیازدهی را بر نهادهای نمایندگی ترجیح دادند؛ حکومت پهلوی با وجود پروژهٔ نوسازی، فضای حزبی و رسانه‌ای را محدود کرد؛ و جمهوری اسلامی، ولایت فقیه، قانون دینی و دستگاه امنیتی را به شکل بی‌سابقه‌ای درهم آمیخت. پرچم‌ها متفاوت‌اند، اما منطق انحصار می‌تواند همان باشد.

پایداری این منطق، مردم را از یک حکومت به حکومت بعدی می‌راند بدون آن‌که قواعد بازی تغییر کند. جامعه برای رهایی از ظلم، به نجات‌دهنده پناه می‌برد؛ نجات‌دهنده برای ایجاد نظم، قدرت استثنایی می‌خواهد؛ و قدرت استثنایی به نهاد دائمی تبدیل می‌شود. شکستن این چرخه به معنای نفی رهبری نیست، بلکه مقیدکردن آن به زمان، قانون، نظارت و امکان برکناری است.

فرهنگ تسلیم همچنین با اقتصاد رانتی تقویت می‌شود. هنگامی که درآمد دولت عمدتاً از مالیات شهروندان و تولید رقابتی به دست نمی‌آید، حکومت کمتر به رضایت و بهره‌وری مردم وابسته می‌ماند. توزیع نفت، مجوز، ارز، قرارداد و استخدام به ابزار وفادارسازی تبدیل می‌شود. بنابراین، اقتصاد تولیدمحور و غیرنفتی فقط برنامه‌ای برای رفاه نیست؛ پایه‌ای برای آزادی سیاسی است. جامعه‌ای که کارآفرین، کارگر، دانشگاه و حرفه‌های مستقل در آن قدرت اقتصادی دارند، بهتر می‌تواند در برابر دولت خودسرانه مقاومت کند.

۸. سنتِ مقاومت و بازسازی: علم، زبان، صنف و جامعهٔ مدنی

پس از فتح، علم و تخصص از ایران ناپدید نشد

این گزاره که ایران پس از حملهٔ عرب «دیگر علم و تکنولوژی یا امکان عرضهٔ تخصص را ندید» با شواهد تاریخی سازگار نیست. رازی، ابن‌سینا، بیرونی، خیام و خواجه نصیرالدین طوسی تنها چند نام از شبکهٔ بزرگ دانش در جهان ایرانی ـ اسلامی‌اند. پزشکان، منجمان، ریاضی‌دانان، مترجمان و فیلسوفان ایرانی در بغداد، ری، بخارا، نیشابور، اصفهان، مراغه و دیگر مراکز فعالیت کردند. مسئلهٔ اصلی، نبود مطلق دانش نبود؛ شکنندگی استقلال دانش در برابر دربار، نهاد دینی، جنگ و تغییر سلسله‌ها بود.

همین تمایز برای آینده مهم است. ایران به متخصصان برجسته نیاز دارد، اما متخصص بدون آزادی علمی ممکن است به کارمند تبلیغات یا مهاجر تبدیل شود. دانشگاه مستقل باید حق نقد سیاست عمومی، انتشار داده و همکاری جهانی داشته باشد. سازمان‌های حرفه‌ای پزشکی، مهندسی، حقوقی و آموزشی باید بتوانند استانداردها را بدون دستور امنیتی تعیین کنند. مهرورزی نهادی یعنی حفظ جان و کرامت جامعه از راه احترام به دانش مستند.

بازار، اصناف و ظرفیت سازمان‌یابی

بازار سنتی ایران فقط محل خریدوفروش نبود؛ شبکه‌ای از اصناف، اعتبار، مذهب، خانواده و همیاری اجتماعی بود. اصناف همیشه اتحادیهٔ کارگری مدرن و مستقل نبودند و گاه زیر کنترل دولت یا بزرگان بازار قرار داشتند، اما ظرفیت سازمان‌یابی، حل اختلاف و بسیج جمعی را حفظ کردند (فلور، ۱۹۸۹). در انقلاب مشروطه، انجمن‌ها، بازاریان، روشنفکران، روحانیان و گروه‌های شهری نقش مهمی ایفا کردند.

تاریخ کارگری ایران نیز پیش از جمهوری اسلامی آغاز شده است. نخستین اتحادیه‌های شناخته‌شدهٔ کارگری در میان چاپگران تهران در سال ۱۹۰۸ شکل گرفتند و جنبش‌های کارگری در دهه‌های بعد گسترش یافتند (لادجوردی، ۱۹۸۵). بااین‌حال، استقلال پایدار اتحادیه‌ها در برابر دولت، کارفرمایان بزرگ و احزاب سیاسی بارها محدود شد. مطالبهٔ امروز باید روشن باشد: حق تشکل، مذاکرهٔ جمعی، اعتصاب مسالمت‌آمیز و انتخاب آزاد نمایندگان کارگران، حقوق شهروندی‌اند؛ نه امتیازی که حکومت به تشکل‌های وفادار بدهد.

اینترنت و پایان انحصار کامل روایت

عصر اینترنت، امکان کنترل را از میان نبرده است؛ حکومت‌ها می‌توانند فیلتر، قطع سراسری، نظارت و جنگ اطلاعاتی به کار گیرند. اما ارتباطات شبکه‌ای هزینهٔ پنهان‌کردن خشونت و انحصار روایت را افزایش داده است. از وبلاگستان ایرانی تا شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای عبور از فیلترینگ، فضای دیجیتال برای آموزش، ثبت خاطره، سازمان‌یابی و همبستگی فرامرزی به کار رفته است (رحیمی، ۲۰۰۳، ۲۰۱۱؛ غیطانچی، ۲۰۱۶).

این پیوستگی جهانی به ایرانیان امکان می‌دهد الگوهای قانون اساسی، عدالت انتقالی، ادارهٔ محلی، اقتصاد و حقوق بشر را مقایسه کنند. بااین‌حال، اطلاعات فراوان به‌خودی‌خود خرد سیاسی نمی‌آورد. شایعه، نفرت و شخصیت‌پرستی نیز در همان شبکه‌ها گسترش می‌یابند. وظیفهٔ جنبش دموکراتیک، تبدیل اتصال دیجیتال به اعتماد، سازمان و قواعد تصمیم‌گیری است.

۹. انقلاب مشروطه: لحظهٔ تبدیل رعیت به ملتِ صاحب حق

انقلاب مشروطهٔ ۱۹۰۵ تا ۱۹۱۱ تلاشی بنیادین برای جایگزین‌کردن قدرت خودسرانه با قانون، مجلس و مسئولیت دولت بود. قانون اساسی و متمم آن، با همهٔ محدودیت‌ها و تناقض‌ها، مفاهیمی چون نمایندگی، برابری در برابر قانون، آزادی مطبوعات و انجمن‌ها و منشأ ملی قدرت را وارد ساختار حقوقی ایران کرد (امانت، مدخل انقلاب مشروطه؛ آفاری، ۱۹۹۶؛ بیات، ۱۹۹۱). مشروطه نقطه‌ای بود که سنت «پادشاه دادگر» می‌توانست به «سلطنت مقید به قانون» و مردم از رعیت به ملت تبدیل شوند.

اما پروژهٔ مشروطه با مداخلهٔ خارجی، ضعف دولت، جنگ، درگیری داخلی و بازگشت اقتدارگرایی آسیب دید. درس آن این نیست که ایرانیان برای دموکراسی آماده نبودند؛ بلکه این است که قانون بدون نهادهای محافظ، آموزش شهروندی، امنیت و توازن قدرت شکننده است. صندوق رأی اگر رسانه آزاد، حزب، دادگاه و ادارهٔ بی‌طرف نداشته باشد، به مراسمی برای تأیید قدرت تبدیل می‌شود.

درس دوم مشروطه، ضرورت ائتلاف است. نیروهایی با انگیزه‌های متفاوت ـ آزادی‌خواه، ملی‌گرا، مذهبی، تجار، روشنفکران و گروه‌های محلی ـ بر سر محدودکردن استبداد گرد آمدند، اما دربارهٔ حدود دین، سلطنت، عدالت اجتماعی و تمرکز قدرت اختلاف داشتند. ایران امروز نیز نمی‌تواند با حذف این تکثر وارد دموکراسی شود. جمهوری‌خواه و پادشاهی‌خواه باید پیش از تعیین شکل نهایی حکومت، بر قواعد آزادی و رقابت توافق کنند.

۱۰. دورهٔ پهلوی: توسعهٔ ملی و محدودیت نهادهای سیاسی

ارزیابی علمی دورهٔ پهلوی باید دو کار را هم‌زمان انجام دهد. از یک سو، رضاشاه و محمدرضاشاه پهلوی در تمرکز دولت، ایجاد ارتش و دیوان‌سالاری مدرن، توسعهٔ راه و راه‌آهن، آموزش عمومی، دانشگاه، بهداشت، اصلاحات حقوقی، گسترش صنعت و حضور بیشتر زنان در آموزش و زندگی اجتماعی نقش مهمی داشتند. دولت پهلوی ایران را از ساختاری پراکنده و آسیب‌پذیر به یک دولت ملی با ظرفیت اجرایی بیشتر تبدیل کرد و چشم‌انداز توسعه، فناوری و ارتباط با جهان را گسترش داد (آبراهامیان، ۱۹۸۲؛ انصاری، ۲۰۰۳؛ امانت، ۲۰۱۷).

از سوی دیگر، مطبوعات، احزاب، انتخابات و سازمان‌های مستقل در دوره‌های مختلف با محدودیت جدی روبه‌رو بودند. کودتای ۱۹۵۳، تقویت دستگاه امنیتی، تضعیف رقابت حزبی و تأسیس حزب واحد رستاخیز در سال ۱۹۷۵، فاصلهٔ میان توسعهٔ اقتصادی و مشارکت سیاسی را افزایش داد. مخالفان نیز یکدست نبودند و بخشی از نیروهای انقلابی بعدی به آزادی و تکثر وفادار نماندند، اما خطای آنان، محدودیت‌های حکومت پیشین را از تاریخ حذف نمی‌کند.

درس راهبردی این تجربه آن است که تکنوکراسی بدون نهادهای پاسخگو می‌تواند سریع بسازد، اما در مواجهه با بحران مشروعیت، کانال اصلاح و گفت‌وگو ندارد. توسعهٔ پایدار نیازمند رسانهٔ منتقد، حزب واقعی، اتحادیهٔ مستقل، دادگاه قابل اعتماد و انتقال قانونی قدرت است. دفاع از دستاوردهای پهلوی هنگامی محکم‌تر می‌شود که محدودیت‌های آن نیز صادقانه پذیرفته شود؛ زیرا پروژهٔ آینده قرار نیست گذشته را منجمد کند، بلکه باید از آن بیاموزد.

۱۱. پهلوی‌گرایی دموکراتیک و جایگاه شاهزاده رضا پهلوی

پهلوی‌گرایی به‌عنوان برنامه، نه نوستالژی قدرت

در این مقاله، «پهلوی‌گرایی» نه به معنای تقدیس بی‌نقد یک خاندان، بلکه نام یک برنامهٔ سیاسی قابل سنجش است: دولت ملی کارآمد، توسعهٔ صنعتی و علمی، تکنوکراسی، سکولاریسم، برابری زنان، اقتصاد تولیدمحور، روابط سازنده با غرب و جهان، و حفظ تمامیت ارضی ایران. اما این عناصر باید با دستاوردهای پس از مشروطه ـ حق انتخاب، تکثر حزبی، حقوق بشر و محدودیت قدرت ـ ترکیب شوند. پهلوی‌گرایی اگر فقط حسرت اقتدار متمرکز باشد، از درس تاریخ دور می‌شود؛ اگر توسعه را با دموکراسی پیوند دهد، می‌تواند نیرویی مدرن و فراگیر باشد.

معیار صداقت این برنامه، رفتار آن با جمهوری‌خواهان است. همان‌طور که جمهوری‌خواه دموکرات باید حق مردم برای انتخاب پادشاهی مشروطه را بپذیرد، پادشاهی‌خواه دموکرات نیز باید امکان پیروزی جمهوری را به رسمیت بشناسد. مهرورزی سیاسی دقیقاً در همین نقطه آزموده می‌شود: پذیرش حقی که ممکن است نتیجه‌ای برخلاف خواست ما تولید کند.

از محبوبیت تا مسئولیت انتقالی

داده‌های موجود نشان می‌دهند که شاهزاده رضا پهلوی در میان چهره‌های اپوزیسیون از جایگاه برجسته‌ای برخوردار است، اما جامعهٔ ایران متکثر است و هیچ فردی نمایندهٔ تمامی آن نیست. گزارش تحلیلی گمان بر پایهٔ پیمایش ژوئن ۲۰۲۴، با نمونهٔ مؤثر وزن‌دهی‌شدهٔ ۲۰٬۴۹۲ نفر از بزرگسالان باسواد داخل ایران، نشان داد که ۳۱ درصد از پاسخ‌دهندگان او را در میان چهره‌های سیاسی انتخاب کرده‌اند؛ بالاترین سهم در میان مخالفان، اما نه اکثریت مطلق. همان گزارش، حمایت ۸۹ درصدی از دموکراسی و تنوع قابل توجه میان گرایش‌های جمهوری‌خواه، پادشاهی‌خواه، تمرکزگرا و تمرکززدا را ثبت کرد (گمان، ۲۰۲۵).

پیمایش دیگری که در ژوئن ۲۰۲۶ با نمونهٔ وزن‌دهی‌شدهٔ ۳۱٬۴۵۰ نفر از ساکنان باسواد پانزده‌ساله و بالاتر انجام شد، گزارش کرد که حدود ۴۵ درصد ارزیابی مثبت پایدار از رضا پهلوی داشته‌اند. در همان پیمایش، شعارهای فراگیرتر چون «جاوید ایران» و «نه به اعدام» حمایت بیشتری از شعارهای مشخصاً پادشاهی‌خواهانه داشتند؛ «جاوید شاه» و «این آخرین نبرد، پهلوی برمی‌گردد» نیز حمایت قابل توجه، اما مخالفت و دوگانگی بیشتری برانگیختند (گمان، ۲۰۲۶). چون این پیمایش‌ها آنلاین، داوطلبانه و وزن‌دهی‌شده‌اند، باید آن‌ها را قرینه‌ای مهم بر افکار عمومی دانست، نه جایگزین انتخابات آزاد.

این داده‌ها به جای تضعیف جایگاه شاهزاده، ماهیت مأموریت او را روشن می‌کنند. قدرت او در تبدیل سرمایهٔ نمادین و شور پادشاهی‌خواهانه به یک ائتلاف ملی است، نه در مطالبهٔ بیعت همگانی. رهبر گذار باید چنان قواعدی بسازد که جمهوری‌خواه، چپ، لیبرال، ملی‌گرا، اقلیت دینی و قومی و حتی منتقد شخص او بتوانند با امنیت در آیندهٔ ایران مشارکت کنند.

چهار اصل اعلام‌شده و معیار وفاداری به آن‌ها

رضا پهلوی در سخنرانی ۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ در کمیتهٔ امور خارجی مجلس نمایندگان هلند، چهار اصل را برای گذار برشمرد: تمامیت ارضی ایران؛ حقوق برابر و آزادی‌های فردی همهٔ شهروندان؛ جدایی دین و دولت؛ و حق مردم ایران برای انتخاب شکل آیندهٔ حکومت در انتخاباتی آزاد و منصفانه. او تصریح کرد که مسئله، تحمیل جمهوری یا پادشاهی نیست، بلکه رسیدن به فرایندی است که ایرانیان بتوانند خود تصمیم بگیرند (پهلوی، ۲۰۲۶).

این اصول با تعریف این مقاله از آیین مهرورزی سازگارند، زیرا پیمان قدرت با ملت را بر نتیجهٔ ازپیش‌تعیین‌شده مقدم می‌کنند. اما ارزش یک اصل در اجرای آن است. رهبری گذار باید زمان‌مند، شفاف و قابل نظارت باشد؛ منابع مالی و تصمیماتش را منتشر کند؛ از ایجاد فرقهٔ شخصیتی بپرهیزد؛ و برای انتقال قدرت به نهادهای انتخابی جدول زمانی و ضمانت حقوقی ارائه دهد.

شعار «پهلوی برمی‌گردد» تنها در صورتی معنای دموکراتیک پیدا می‌کند که مقصود آن بازگشت حاکمیت ملی و امکان انتخاب آزاد باشد، نه بازگشت حق موروثیِ فرمانروایی بدون رأی. «جاوید شاه» می‌تواند زبان اعتراض، خاطرهٔ توسعه و بازیابی غرور ملی باشد؛ اما هیچ شعار خیابانی، حتی بسیار پرطرفدار، جای رأی مخفی، آزاد و رقابتی را نمی‌گیرد. مشروعیت آینده باید به‌طور دوره‌ای از مردم تجدید شود.

۱۲. ترجمهٔ نهادی آیین مهرورزی در دوران گذار

آیین مهرورزی زمانی از استعاره به سیاست تبدیل می‌شود که بتوان آن را در قانون، بودجه و سازمان عمومی اندازه گرفت. در ادامه، دوازده تعهد پیشنهادی برای دوران گذار ارائه می‌شود. این تعهدها می‌توانند نقطهٔ اشتراک پادشاهی‌خواهان، جمهوری‌خواهان، سوسیال‌دموکرات‌ها، لیبرال‌ها، نیروهای ملی و فعالان مدنی باشند.

۱۳. نتیجه‌گیری: از بیعت اجباری به پیمان آزاد

تاریخ ایران را نمی‌توان در دوگانهٔ سادهٔ «بهشت باستانی» و «تاریکی پس از فتح» خلاصه کرد. ایران باستان میراثی غنی از مهر، راستی، جشن، اداره و تصور دادگری به جا گذاشت، اما امپراتوری و نابرابری نیز داشت. فتح عربی ـ اسلامی گسستی عمیق و همراه با سلطه ایجاد کرد، اما اسلام‌پذیری تدریجی بود و ایرانیان در دل جهان جدید، زبان، علم، دولت و هویت خود را بازساختند. آنچه باید نقد شود، نه خون و تبار فاتح یا ایمان فردی مسلمان، بلکه هر ساختاری است که حقیقت را در انحصار خود می‌گیرد و انسان را به اطاعت عقیدتی مجبور می‌کند.

فرهنگ تسلیم زمانی پایان می‌یابد که مردم دیگر برای رهایی از یک استبداد، اختیار نامحدود به استبدادی تازه ندهند. ایران آینده به رهبری نیاز دارد، اما رهبری‌ای که مأموریت خود را پایان‌پذیر بداند؛ به اقتدار نیاز دارد، اما اقتداری که از قانون نیرو بگیرد؛ به هویت ملی نیاز دارد، اما هویتی که شهروند را بر مذهب، قومیت و سبک زندگی مقدم بدارد؛ و به توسعه نیاز دارد، اما توسعه‌ای که جامعهٔ مستقل را دشمن تلقی نکند.

از نگاه من، پیمان بخشایش، پهلوی‌گرایی دموکراتیک می‌تواند یکی از صورت‌های نوزایی ملی باشد: ادامهٔ دولت‌سازی، دانش، صنعت و نگاه رو به جهان، همراه با درس‌های مشروطه و شکست‌های قرن بیستم. شاهزاده رضا پهلوی می‌تواند رهبر دوران گذار باشد، نه به این دلیل که ایران ملک موروثی اوست، بلکه اگر بتواند اعتماد بخش‌های گوناگون ملت را در یک پیمان روشن جمع کند و قدرت را به صندوق رأی بسپارد. بزرگ‌ترین پیروزی او آن خواهد بود که حتی مخالفانش بگویند حقوقشان در دورهٔ رهبری او محفوظ بوده است.

آیین مهرورزی در نهایت یک شعار شاعرانه نیست. مهر یعنی وفاداری به پیمان؛ راستی یعنی استقلال حقیقت از قدرت؛ کردار نیک یعنی سنجش سیاست با نتیجهٔ انسانی آن؛ و ایران‌دوستی یعنی هیچ ایرانی برای باور یا بی‌باوری، پوشش، زبان، جنسیت، قومیت یا رأی سیاسی مجبور به تسلیم نشود. «جاوید ایران» آنگاه معنای کامل می‌یابد که ایران نه زندان عقیده، بلکه خانهٔ آزاد همهٔ ایرانیان باشد.

منابع و مآخذ

ارجاعات درون‌متنی به شیوهٔ نویسنده ـ تاریخ تنظیم شده‌اند. منابع برخط در نسخهٔ Word به‌صورت پیوند فعال درج شده‌اند.

Abrahamian, Ervand. Iran Between Two Revolutions. Princeton University Press, 1982.

Abrahamian, Ervand. A History of Modern Iran. Cambridge University Press, 2008.

Afary, Janet. The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911: Grassroots Democracy, Social Democracy, and the Origins of Feminism. Columbia University Press, 1996.

Amanat, Abbas. Iran: A Modern History. Yale University Press, 2017.

Amanat, Abbas. “Constitutional Revolution i. Intellectual Background.” Encyclopaedia Iranica.

Ansari, Ali M. Modern Iran Since 1921: The Pahlavis and After. Longman, 2003.

Ashraf, Ahmad. “Iranian Identity iii. Medieval Islamic Period.” Encyclopaedia Iranica, 2006.

Azimi, Fakhreddin. The Quest for Democracy in Iran: A Century of Struggle Against Authoritarian Rule. Harvard University Press, 2008.

Bayat, Mangol. Iran’s First Revolution: Shi’ism and the Constitutional Revolution of 1905–1909. Oxford University Press, 1991.

Boyce, Mary. Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. Routledge & Kegan Paul, 1979.

Boyce, Mary. “Humata Hūxta Huvaršta.” Encyclopaedia Iranica, 2004.

Boyce, Mary. “Nowruz i. In the Pre-Islamic Period.” Encyclopaedia Iranica.

Briant, Pierre. From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns, 2002.

Bulliet, Richard W. Conversion to Islam in the Medieval Period: An Essay in Quantitative History. Harvard University Press, 1979.

Cristoforetti, Simone. “Mehragān.” Encyclopaedia Iranica, 2000.

Daniel, Elton L. “Conversion ii. Of Iranians to Islam.” Encyclopaedia Iranica, 1993.

Daryaee, Touraj. Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. I.B. Tauris, 2009.

Floor, Willem. “Bāzār ii. Organization and Function.” Encyclopaedia Iranica, 1989.

GAMAAN. Analytical Report on “Iranians’ Political Preferences in 2024.” 20 August 2025.

GAMAAN. Iranians’ Attitudes Toward the 2026 Protests and War. 27 July 2026.

Gershevitch, Ilya. The Avestan Hymn to Mithra. Cambridge University Press, 1959.

Hallock, Richard T. Persepolis Fortification Tablets. University of Chicago Press, 1969.

Kennedy, Hugh. The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In. Da Capo Press, 2007.

Kuhrt, Amélie. The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period. Routledge, 2007.

Ladjevardi, Habib. Labor Unions and Autocracy in Iran. Syracuse University Press, 1985.

Lapidus, Ira M. A History of Islamic Societies. 3rd ed., Cambridge University Press, 2014.

North, Douglass C. Institutions, Institutional Change and Economic Performance. Cambridge University Press, 1990.

Pahlavi, Reza. “Speech at the Foreign Affairs Committee of the Dutch House of Representatives.” 6 July 2026.

Pourshariati, Parvaneh. Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian–Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran. I.B. Tauris, 2008.

Rahimi, Babak. “Cyberdissent: The Internet in Revolutionary Iran.” Middle East Review of International Affairs 7, no. 3 (2003): 101–115.

Rahimi, Babak. “Affinities of Dissent: Cyberspace, Performative Networks and the Iranian Green Movement.” CyberOrient 5, no. 2 (2011).

Skjærvø, Prods Oktor, and Bernfried Schlerath. “AṦA.” Encyclopaedia Iranica, 1987.

United Nations. Universal Declaration of Human Rights. 1948.

United Nations. International Covenant on Civil and Political Rights. 1966.

پیشنهاد برای ارجاع

بخشایش، پیمان. (۱۴۰۵/۲۰۲۶). «ایرانیان، آیین مهرورزی و فرهنگ تسلیم: از فتح عربی ـ اسلامی تا امکان نوزایی سکولاردموکراتیک ایران». جستار پژوهشی ـ تحلیلی.

— پایان —