چپ و راست در آستانه گذار ایران

چپ و راست در آستانهٔ گذار ایران

تحلیل اقتصاد سیاسی، PESTEL/SWOT و سناریوهای پساجنگ

پیمان بخشایش

جراح تروما | MD, PhD, MBA

نسخهٔ پژوهشی ۱.۰ | داده‌ها تا ۲۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۶

یادداشت زمانی و معیار اعتبار

این مقاله میان سه سطح تمایز می‌گذارد: (۱) واقعیت‌های مستند، مانند زمان آغاز اعتراضات، برآوردهای تورم یا نتایج یک پیمایش؛ (۲) تفسیر تحلیلی، مانند تشخیص «بحران مشروعیت»؛ و (۳) ترجیح یا پیش‌بینی نویسنده، مانند مطلوب‌بودن نقش کانونی رضا پهلوی در گذار. تعبیرهایی چون «فروپاشی حتمی»، «مشروعیت کاملاً صفر» یا «اکثریت قطعی» بدون دادهٔ قابل‌اتکا به‌عنوان واقعیت گزارش نمی‌شوند.

از نظر اخلاق پژوهش، آمار قربانیان اعتراضات و جنگ به‌صورت دامنه و همراه با منبع بیان می‌شود. محدودیت دسترسی، قطع اینترنت و تعارض منافع طرف‌های درگیر، تعیین رقم نهایی را دشوار کرده است. همین احتیاط دربارهٔ اندازهٔ حمایت از نیروهای سیاسی نیز لازم است؛ شعار خیابانی و تجمع دیاسپورا شواهد مهم‌اند، اما جایگزین انتخابات آزاد یا پیمایش بی‌نقص نیستند.

چکیده

پرسش این مقاله آن است که در شرایط ایرانِ ۲۰۲۶، کدام ترکیب سیاسی ـ اقتصادی ظرفیت بیشتری برای عبور کم‌هزینه از جمهوری اسلامی و ساختن دولتی سکولار، دموکراتیک و توسعه‌گرا دارد. روش، مرور هدفمند منابع تا ۲۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۶ و ترکیب تحلیل PESTEL، SWOT و سناریونویسی است. داده‌ها از سازمان‌های بین‌المللی، پژوهش‌های دانشگاهی، گزارش‌های حقوق بشری، خبرگزاری‌های معتبر، پیمایش GAMAAN و اسناد رسمی برنامه‌ای استخراج شده‌اند. نتیجهٔ نخست این است که جمهوری اسلامی را نمی‌توان صرفاً «چپ» یا «راست» نامید؛ ساختار آن آمیزه‌ای از دولت رانتی، انحصارهای شبه‌دولتی، سرمایه‌داری خویشاوندی و سلطهٔ امنیتی است. نتیجهٔ دوم آن است که انقلاب کلاسیک کارگری، با وجود پایگاه واقعی مطالبات عدالت اجتماعی، به‌دلیل سرکوب، پیمانکاری‌شدن، پراکندگی تشکل‌ها و فقدان سازمان هماهنگ‌کنندهٔ ملی با محدودیت جدی روبه‌روست. نتیجهٔ سوم این است که رضا پهلوی در بهترین پیمایش موجود برجسته‌ترین چهرهٔ منفرد اپوزیسیون است، اما اکثریت ندارد و نقش انتقالی او فقط در صورت ائتلاف فراگیر، زمان‌مندی قدرت، بی‌طرفی نسبت به شکل نهایی نظام و واگذاری مشروعیت به رأی آزاد می‌تواند به مزیت تبدیل شود. شواهد ترجیحات عمومی نیز فرض «راست‌گرایی اقتصادی غالب» را تأیید نمی‌کند: حمایت از حقوق بشر و عدالت اجتماعی از حمایت صریح از بازار آزاد بیشتر است. ازاین‌رو، توصیهٔ مقاله اقتصاد رقابتیِ اجتماعی است—بازار، تجارت و سرمایه‌گذاری در کنار حاکمیت قانون، ضدانحصار، اتحادیهٔ مستقل، بیمهٔ اجتماعی و تنظیم‌گری محیط‌زیستی. گذار موفق بیش از نام ایدئولوژی به انسجام ائتلاف، شکاف در دستگاه قهر، تداوم خدمات عمومی، و ترتیب درست اصلاحات وابسته است.

کلیدواژه‌ها: ایران؛ گذار سیاسی؛ رضا پهلوی؛ چپ و راست؛ اقتصاد اجتماعیِ بازار؛ طبقهٔ کارگر؛ PESTEL؛ SWOT؛ سناریونویسی؛ پیمان کوروش

۱. مقدمه: مسئلهٔ واقعی چیست؟

داوری دربارهٔ یک برنامهٔ سیاسی بدون توجه به زمان، مکان، منابع و بازیگران می‌تواند به ایدئولوژی‌زدگی بدل شود. ایران امروز هم‌زمان با چند شوک روبه‌روست: اعتراضات سراسری و سرکوب خونین دی‌ماه ۱۴۰۴ و ژانویهٔ ۲۰۲۶، جنگ خارجی، آسیب زیرساختی، تورم بسیار بالا، فرسایش ظرفیت مالی دولت، بحران آب و محیط‌زیست، و تداوم انسداد حقوقی و سیاسی. در چنین محیطی، پرسش «چپ یا راست؟» فقط زمانی مفید است که به مجموعه‌ای از مسائل اجرایی شکسته شود: چه کسی امنیت روزمره و خدمات پایه را حفظ می‌کند؟ چه نهادی انتقال قدرت را مشروع می‌سازد؟ انحصارهای نظامی چگونه مهار می‌شوند؟ مالکیت و خصوصی‌سازی با چه ترتیب و نظارتی انجام می‌گیرد؟ و چه شبکه‌ای هزینهٔ اجتماعی اصلاحات را پوشش می‌دهد؟

این مقاله تز هنجاری نویسنده را پنهان نمی‌کند: گذار سکولاردموکراتیک با نقش کانونی و موقت رضا پهلوی، همراه با روابط عادی با آمریکا، اسرائیل، اروپا و دولت‌های خلیج فارس و حرکت به سوی اقتصاد رقابتی، سناریوی مطلوب است. اما یک مقالهٔ علمی باید همین تز را در معرض شواهد مخالف قرار دهد. بنابراین «برجسته‌ترین چهرهٔ منفرد» با «رهبر مورد حمایت اکثریت» یکی دانسته نمی‌شود؛ «بازار آزاد» نیز با «دموکراسی» مترادف فرض نمی‌گردد. بازار بدون قانون و رقابت می‌تواند به الیگارشی بدل شود، و عدالت اجتماعی بدون تکثر سیاسی می‌تواند به دولت فرماندهی و سرکوب بینجامد.

۲. روش پژوهش و محدودیت‌ها

پژوهش حاضر یک مقالهٔ تحلیلی ـ سیاستی و نه تحقیق میدانی یا آزمون علیِ اصیل است. مواد تجربی از مرور هدفمند منابع فارسی و انگلیسی گردآوری شده‌اند. PESTEL برای صورت‌بندی محیط کلان، SWOT برای ارزیابی یک گزینهٔ سازمانی، و سناریونویسی برای بررسی عدم‌قطعیت به‌کار رفته است. PESTEL و SWOT ابزارهای طبقه‌بندی‌اند و به‌تنهایی احتمال یا رابطهٔ علّی تولید نمی‌کنند؛ به همین دلیل هر نتیجه با سازوکار، شاهد و شاخص قابل‌رصد همراه شده است (Sammut-Bonnici & Galea, 2015; Helms & Nixon, 2010). سناریونویسی نیز پیش‌گویی نیست؛ هدف آن آشکارکردن فرض‌های پنهان و جلوگیری از اطمینان کاذب است (Schoemaker, 1995).

• برش زمانی داده‌ها: ۲۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۶؛ تحولات بعدی ممکن است ارزیابی را تغییر دهد.

• پیمایش اصلی افکار عمومی در ژوئن ۲۰۲۴ انجام شده و پیش از کشتار ژانویه و جنگ ۲۰۲۶ است؛ بنابراین خط مبناست، نه اندازه‌گیری وضعیت امروز.

• نمونهٔ GAMAAN آنلاین و برای افراد باسوادِ ۲۰ سال به بالا با امکان استفاده از اینترنت است؛ وزن‌دهی رکینگ بر پایهٔ سن، جنس، تحصیلات، شهر/روستا و استان عدم‌تعادل مشاهده‌پذیر را کاهش می‌دهد، اما خودگزینی و پوشش ناقص را کاملاً حذف نمی‌کند (Maleki, 2025).

• گزارش‌های جنگی و آمار قربانیان به‌علت قطع ارتباطات و منافع متعارض طرف‌ها موقت‌اند؛ ارقام رسمی و مستقل از هم تفکیک شده‌اند.

• SWOT حاضر دربارهٔ «گذار ائتلافی با نقش کانونی رضا پهلوی» است، نه داوری دربارهٔ پادشاهی موروثی؛ شکل نهایی نظام باید با فرایند آزاد تعیین شود.

۳. چارچوب مفهومی: دو محور، نه یک خط

چپ و راست اقتصادی دربارهٔ وزن بازار، مالکیت خصوصی، بازتوزیع، مالیات و خدمات عمومی بحث می‌کنند؛ چپ و راست سیاسی در نویسندهد رایج ایران غالباً به نسبت با اقتدار، سنت، ملی‌گرایی، سکولاریسم و تکثر اشاره دارند. این دو محور مستقل‌اند. دولت می‌تواند بازارگرا اما اقتدارگرا باشد؛ یا بازتوزیع‌گرا و در عین حال دموکراتیک. فروکاستن هر دو به یک خط، مهم‌ترین خطرهای گذار—شخصی‌شدن قدرت و تسخیر اقتصادی—را پنهان می‌کند.

جدول ۱. ماتریس مستقل سیاست و اقتصاد

یادداشت: هیچ خانه‌ای ذاتاً و برای همیشه تضمین‌شده نیست؛ کیفیت نهادها تعیین می‌کند بازار به رقابت یا رانت و دولت رفاه به همبستگی یا سلطه تبدیل شود.

جمهوری اسلامی در این ماتریس یک «اقتصاد سوسیالیستی» کلاسیک نیست. مالکیت دولتی و شبه‌دولتی، بنیادهای معاف از نظارت، قراردادهای رانتی، شبکه‌های سپاه و بخش خصوصی وابسته کنار هم قرار گرفته‌اند. گزارش‌های رویترز از گسترش کنترل سپاه بر صادرات نفت و امپراتوری تجاری آن در نفت، ساخت‌وساز، کشتیرانی و مخابرات حکایت دارد (Reuters, 2024; Reuters, 2026c). تعریف دقیق‌تر، سرمایه‌داری رانتی ـ نظامی و خویشاوندی درون نظم اقتدارگراست. ازاین‌رو، صرف «خصوصی‌سازی» بدون شکستن انحصار و ساختن دادگستری مستقل می‌تواند همان ساختار را با مالکان جدید بازتولید کند.

۴. خط مبنای ایران در ۲۰۲۵–۲۰۲۶

۴ـ۱. اعتراضات، سرکوب و بحران مشروعیت

اعتراضات از ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵، پس از سقوط شدید ارزش پول، تورم و سوءمدیریت خدمات ضروری آغاز شد و به قیامی سراسری با مطالبات آزادی، کرامت و پایان نظام جمهوری اسلامی گسترش یافت. عفو بین‌الملل گزارش کرده است که در ۸ و ۹ ژانویه نیروهای حکومتی در مقیاسی بی‌سابقه از سلاح گرم استفاده کردند. شورای عالی امنیت ملی رقم ۳٬۱۱۷ کشته را اعلام کرد و گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل از بیش از ۵٬۰۰۰ کشته به دست نیروهای امنیتی سخن گفت؛ دیده‌بان حقوق بشر نیز شواهد «کشتارهای سراسری» را مستند کرده است (Amnesty International, 2026; Human Rights Watch, 2026). اختلاف ارقام مانع نتیجهٔ کیفی نیست: بحران مشروعیت و اعتماد عمیق است. بااین‌حال «از دست رفتن کامل مشروعیت» یک سنجهٔ عملیاتی‌شده نیست و نباید جای داده را بگیرد.

پیمایش GAMAAN در ژوئن ۲۰۲۴ نشان می‌داد ۶۸.۳٪ در یک همه‌پرسی آزاد به جمهوری اسلامی «نه» می‌گویند، ۸۹٪ از دموکراسی حمایت می‌کنند، ۶۶٪ با حکومت مبتنی بر قانون مذهبی و ۷۱٪ با حکومت نظامی مخالف‌اند. هم‌زمان ۴۳٪ نسبت به حکمرانی یک رهبر قدرتمندِ فردی گشوده بودند (Maleki, 2025). این هم‌زیستیِ خواست دموکراسی و کشش به «منجی مقتدر» برای هر پروژهٔ گذار هشداردهنده است: محبوبیت رهبر نمی‌تواند جای محدودیت قانونی قدرت را بگیرد.

۴ـ۲. جنگ، دولت و ظرفیت بقا

حملات مشترک آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریهٔ ۲۰۲۶ آغاز شد و به کشته‌شدن رهبر جمهوری اسلامی و شماری از فرماندهان ارشد، خسارت به تأسیسات نظامی و هسته‌ای، و آسیب گستردهٔ انسانی و زیرساختی انجامید. آتش‌بس نخست در اوایل آوریل برقرار شد، اما توافق‌ها شکننده ماندند و در ژوئیه خصومت‌ها از سر گرفته شد؛ در مرحلهٔ تازه، آمریکا دامنهٔ حملات را گسترش داد و اسرائیل نقش مستقیم پیشین را نداشت (Associated Press, 2026a; Reuters, 2026d). تا ۷ آوریل، OCHA دست‌کم ۲٬۳۶۲ کشته و بیش از ۳۲٬۳۱۴ مجروح غیرنظامی را گزارش کرده بود (OCHA, 2026).

خسارت سنگین با فروپاشی خودکار دولت برابر نیست. ادبیات گذار نشان می‌دهد سقوط یک اقتدارگرایی لزوماً دموکراسی نمی‌آورد؛ تقریباً نیمی از تغییرات رژیمی در داده‌های تاریخی می‌توانند به اقتدارگرایی دیگری ختم شوند (Geddes, Wright, & Frantz, 2014). متغیرهای کلیدی، انسجام دستگاه قهر، ظرفیت پرداخت حقوق، تداوم بوروکراسی، سازمان‌یافتگی مخالفان و وجود توافقی دربارهٔ قواعد روز بعد‌اند. ایرانِ ۲۰۲۶ را دقیق‌تر باید «ضربه‌خورده و شکننده، اما هنوز دارای هستهٔ قهری و اداری» توصیف کرد.

نقش دولت‌های خلیج فارس نیز یکسان نیست. این دولت‌ها هدف حملات ایران بوده‌اند و در دفاع هوایی، میزبانی پایگاه، میانجی‌گری و حفاظت کشتیرانی نقش داشته‌اند. گزارش‌هایی از اقدام مستقیم برخی دولت‌ها وجود دارد، اما تکذیب رسمی و تفاوت مواضع مانع آن است که گفته شود همهٔ کشورهای عربی خلیج فارس به‌طور یکسان «وارد جنگ» شده‌اند. دربارهٔ اروپا نیز همکاری دفاعی و دیپلماتیک با مشارکت در عملیات تهاجمی یکی نیست. این ناهمگونی برای دیپلماسی ایران آینده فرصت ایجاد می‌کند.

۴ـ۳. اقتصاد بحران و ساختار رانت

صفحهٔ کشوری صندوق بین‌المللی پول در ژوئیهٔ ۲۰۲۶ رشد واقعی تولید ناخالص داخلی ایران را برای سال ۲۰۲۶ منفی ۵.۴٪ و رشد قیمت مصرف‌کننده را ۶۸.۹٪ پیش‌بینی می‌کند (IMF, 2026a). این ارقام پیش‌بینی‌اند، نه حساب‌های نهایی، اما اندازهٔ شوک را نشان می‌دهند. تحریم، محدودیت صادرات، اختلال تنگهٔ هرمز، تخریب زیرساخت، فرار سرمایه و نااطمینانی سیاستی هم‌زمان بر عرضه و تقاضا فشار می‌آورند. تثبیت پول بدون تأمین بودجه، انرژی، تجارت و اعتماد حقوقی ممکن نیست.

مشکل ساختاری فقط «اندازهٔ دولت» نیست؛ کیفیت مالکیت و دسترسی به امتیاز است. بخش بزرگی از اقتصاد در شبکهٔ نهادهای نظامی، بنیادها، شرکت‌های شبه‌دولتی و پیمانکاران وابسته قرار دارد و گزارش‌های معتبر تسلط فزایندهٔ سپاه بر صادرات نفت و بخش‌های بزرگ تجاری را شرح داده‌اند (Reuters, 2024; Reuters, 2026c). بنابراین نسخهٔ شوک‌درمانی—فروش سریع دارایی‌ها پیش از دادگستری، شفافیت مالک ذی‌نفع و مرجع رقابت—می‌تواند رانت سیاسی را به الیگارشی خصوصی تبدیل کند. تجربهٔ گذارهای پساکمونیستی نیز نشان می‌دهد ترتیب اصلاحات و ظرفیت نهادی بر نتیجه اثر تعیین‌کننده دارد (Popov, 2007; Roland, 2000).

۴ـ۴. جامعه، ترجیحات اقتصادی و تنوع

شواهد موجود ادعای «راست‌گرایی اقتصادی غالب جامعه» را پشتیبانی نمی‌کند. در پیمایش GAMAAN، از میان احزاب فرضی، ۳۷٪ گرایش حقوق بشر و آزادی فردی، ۳۳٪ گرایش عدالت اجتماعی و حقوق کارگر، ۲۶٪ ملی‌گرایی، ۱۰٪ محیط‌زیست و فقط ۹٪ گرایش صریح بازار آزاد را انتخاب کردند. حمایت از بازار آزاد در میان جوانان و دانشگاه‌رفتگان بیشتر بود، اما همچنان اقلیت باقی ماند (Maleki, 2025). این نتیجه به معنی رد بخش خصوصی نیست؛ نشان می‌دهد برنامه‌ای که بیمه، کار، آموزش و نابرابری را نادیده بگیرد، از نظر اجتماعی شکننده است.

پیمایش همچنین تنوع نهادی را آشکار می‌کند: حدود ۲۶٪ جمهوری سکولار و ۲۱٪ پادشاهی را ترجیح دادند؛ ۲۲٪ اطلاعات کافی برای انتخاب نداشتند و ۱۱٪ شکل نظام را مهم ندانستند. حمایت از تمرکززدایی در استان‌های قومی بالاتر بود. بنابراین رفراندوم آزاد، گفت‌وگوی قانون اساسی و تضمین حقوق شهروندی و محلی نه تعارف سیاسی، بلکه ابزار جلوگیری از منازعهٔ مرکز ـ پیرامون است.

۴ـ۵. کار، فناوری و محیط‌زیست

جمهوری اسلامی مقاوله‌نامه‌های بنیادین شمارهٔ ۸۷ و ۹۸ سازمان بین‌المللی کار دربارهٔ آزادی تشکل و مذاکرهٔ جمعی را تصویب نکرده است. تشکل‌های مستقل با بازداشت و اخراج روبه‌رو بوده‌اند، و پیمانکاری چندلایه در نفت، پتروشیمی، حمل‌ونقل و خدمات، نیروی کار را قطعه‌قطعه کرده است (ILO, 2025; Center for Human Rights in Iran, 2025). بااین‌حال اعتصاب‌های گستردهٔ کارگران نفت در ۲۰۲۱ و اعتراضات پیوستهٔ معلمان، بازنشستگان و حمل‌ونقل نشان می‌دهد «پراکندگی» به معنی فقدان ظرفیت کنش نیست (MERIP, 2021).

فناوری و دیاسپورای تحصیل‌کرده می‌توانند بهره‌وری، سرمایه و ارتباط بازار را بالا ببرند، اما الگوی «سیلیکون‌ولی ایرانی» بدون اینترنت آزاد، برق پایدار، دادگاه قابل‌اعتماد، دسترسی به پرداخت بین‌المللی و رقابت، شعار باقی می‌ماند. همچنین بحران محیط‌زیست را نباید به رفتارهای نمادین مانند جمع‌آوری زباله فروکاست. افت آب زیرزمینی و فرونشست زمین، آلودگی هوا و تخریب ناشی از جنگ، مسائل حکمرانی منابع‌اند و به تنظیم‌گری، دادهٔ عمومی، قیمت‌گذاری عادلانه و سرمایه‌گذاری دولتی نیاز دارند (GFZ, 2024; World Bank, 2018).

۵. مسیر نخست: انقلاب کارگری یا چپ دموکراتیک

۵ـ۱. ظرفیت‌های واقعی

• انباشت نارضایتی اقتصادی، کاهش دستمزد واقعی و بحران بازنشستگی، پایگاه اجتماعی قدرتمندی برای عدالت توزیعی ایجاد کرده است.

• نفت، گاز، پتروشیمی، حمل‌ونقل و خدمات شهری اهرم‌های راهبردی دارند؛ توقف هماهنگ آنها می‌تواند ظرفیت دولت را مختل کند.

• تجربهٔ اعتصاب، صندوق همبستگی و شبکه‌های غیررسمی در بخش‌هایی وجود دارد و مطالبات معلمان، بازنشستگان و کارگران قابلیت پیوند دارد.

• حمایت ۳۳٪ از گرایش حزبیِ عدالت اجتماعی و حقوق کارگر نشان می‌دهد چپ اجتماعی حاشیه‌ای نیست، حتی اگر سازمان حزبی واحد نداشته باشد.

۵ـ۲. محدودیت‌های انقلاب کلاسیک

• پیمانکاری و تفاوت قرارداد، محل کار و قومیت، هزینهٔ هماهنگی ملی را بالا برده است.

• نبود آزادی تشکل، مصادره یا سرکوب سندیکاها و نفوذ امنیتی، ساخت رهبری پاسخ‌گو را دشوار می‌کند.

• احزاب چپ تبعیدی پراکنده‌اند و بسیاری پیوند سازمانی قابل‌سنجش با محیط کار داخل کشور ندارند؛ مواضع ژئوپلیتیک نیز شکاف ایجاد کرده است.

• اعتصاب طولانی در میانهٔ جنگ می‌تواند خدمات حیاتی و معیشت همان طبقات فرودست را مختل کند، مگر آنکه کمیته‌های خدمات و صندوق‌های اضطراری وجود داشته باشد.

• «مالکیت کارگری» بدون قاعدهٔ تصمیم، حسابرسی، دسترسی به سرمایه و پاسخ‌گویی می‌تواند به بنگاه‌های سیاسی و ناکارآمد بدل شود.

نتیجه آن نیست که طبقهٔ کارگر نقشی ندارد؛ برعکس، هیچ گذار پایداری بدون آزادی تشکل، نمایندگی مزدبگیران و توافق اجتماعی بر سر هزینهٔ اصلاحات موفق نمی‌شود. استنتاج محدودتر این است که در برش زمانی حاضر، آمادگی سازمانی برای یک انقلاب سوسیالیستیِ مستقل و سراسری از آمادگی نارضایتی اجتماعی بسیار پایین‌تر است. مسیر واقع‌بینانه‌تر برای چپ، حضور در یک ائتلاف دموکراتیک با برنامهٔ قابل‌محاسبهٔ کار، مالیات، بیمه و خدمات عمومی است—نه واگذاری آزادی سیاسی به نام برابری.

۶. مسیر دوم: گذار با نقش کانونی رضا پهلوی

۶ـ۱. شواهد مؤید

در پیمایش ۲۰۲۴، رضا پهلوی با ۳۱٪ انتخاب، محبوب‌ترین چهرهٔ منفرد اپوزیسیون بود؛ فاصلهٔ او با سایر افراد زیاد بود. شعارهای پهلوی‌خواهانه در بخشی از اعتراضات و بسیج بزرگ دیاسپورا، قدرت نام و توان کانون‌سازی او را نشان می‌دهد. مواضع رسمی او بر سکولاردموکراسی، تمامیت ارضی، اقتصاد رقابتی و عادی‌سازی روابط با اسرائیل و غرب تأکید دارد. پیشنهاد «پیمان کوروش» نیز قرار است پیمان ابراهیم را به همکاری منطقه‌ای با ایران آینده گسترش دهد (Pahlavi, 2025a, 2025b).

۶ـ۲. شواهد محدودکننده

همان پیمایش تصریح می‌کند هیچ شخصیت سیاسی اکثریت ندارد؛ حمایت از پهلوی در گیلان ۴۲٪ و البرز ۴۰٪، اما در کردستان ۱۵٪، آذربایجان غربی ۱۷٪ و آذربایجان شرقی ۲۰٪ بود. حمایت او میان مردان، سنین بالاتر و افراد بدون تحصیلات دانشگاهی بیشتر گزارش شد (Maleki, 2025). رویترز نیز اپوزیسیون تبعیدی را متفرق و سنجش شبکهٔ داخلی و ظرفیت فرماندهی آن را دشوار می‌داند (Reuters, 2026a, 2026b). بنابراین «ائتلاف اکثریت» هنوز دادهٔ اثبات‌شده نیست.

مزیت نام می‌تواند در خلأ سازمانی به خطر شخصی‌سازی بدل شود. راه تبدیل مزیت به مشروعیت آن است که نقش انتقالی از پیش محدود و امانت‌دارانه تعریف شود: منشور موقت، مدت روشن، شورای ائتلافی چندصدا، دادگستری مستقل، رسانهٔ آزاد، منع تعارض منافع و تعهد قابل‌راستی‌آزمایی به انتخابات مجلس مؤسسان یا همه‌پرسی. نقش رهبر گذار باید تنظیم قواعد بازی باشد، نه تعیین نتیجهٔ بازی.

۷. تحلیل PESTEL

PESTEL شش محیط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فناورانه، محیط‌زیستی و حقوقی را کنار هم می‌گذارد. ارزش آن در جلوگیری از تک‌علتی‌دیدن گذار است؛ این جدول احتمال فروپاشی یا پیروزی یک بازیگر را محاسبه نمی‌کند.

جدول ۲. جمع‌بندی PESTEL ایران در برش ۲۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۶

یادداشت: اعداد اقتصادی، پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول‌اند؛ وضعیت جنگ و افکار عمومی ممکن است به‌سرعت تغییر کند.

دو ادعای رایج نیازمند اصلاح‌اند. نخست، جهان یکپارچه «به راست» نچرخیده است؛ گزارش‌های V-Dem و Freedom House از گسترش اقتدارگرایی و پس‌رفت دموکراتیک خبر می‌دهند، اما جهت اقتصادی کشورها ناهمگون است (V-Dem Institute, 2026; Freedom House, 2026). دوم، آگاهی محیط‌زیستی شهروندان—even اگر افزایش یافته باشد—جای ظرفیت نهادی را نمی‌گیرد. رفتار مدنی سرمایهٔ اجتماعی مهمی است، ولی بحران آب و آلودگی به سیاست عمومی و اجرای قانون وابسته است.

۸. SWOT گذار ائتلافی با نقش کانونی رضا پهلوی

جدول ۳ـالف. عوامل درونی

جدول ۳ـب. عوامل بیرونی

یادداشت: SWOT فقط منظم‌کنندهٔ بحث است. نتیجه زمانی قابل‌اعتمادتر می‌شود که هر خانه با شاخص‌های مستقل و دوره‌ای به‌روزرسانی شود.

۹. پیمان کوروش: فرصت دیپلماتیک و شروط مشروعیت

«پیمان کوروش» در وضعیت کنونی یک پیشنهاد سیاسی از سوی رضا پهلوی است، نه پیمان موجود یا تعهد الزام‌آور دولت‌ها. منطق آن، شناسایی اسرائیل و گسترش شبکهٔ عادی‌سازی پیمان ابراهیم به ایران پساجمهوری اسلامی است. فرصت‌های بالقوه شامل کاهش خصومت راهبردی، بازگشت ایران به تجارت و هوانوردی منطقه‌ای، سرمایه‌گذاری مشترک آب و انرژی، فناوری، گردشگری و ایجاد موازنه‌ای تازه در خلیج فارس است (Pahlavi, 2025a).

موفقیت این پیشنهاد به چهار قید وابسته است: نخست، تصمیم باید از نهادهای قانونی ایران آزاد و نه صرفاً از یک رهبر انتقالی صادر شود؛ دوم، رابطه با اسرائیل نباید به نادیده‌گرفتن حقوق فلسطینیان یا برداشت «وابستگی» بینجامد؛ سوم، امنیت خلیج فارس باید شامل همهٔ همسایگان و سازوکار کاهش تنش باشد؛ چهارم، قراردادها باید شفاف و قابل نظارت پارلمان آینده باشند. سیاست خارجی عادی، متوازن و مبتنی بر منافع ملی از دوگانهٔ «محور مقاومت» و «هم‌پیمانی بی‌قید» فراتر می‌رود.

۱۰. سناریوهای پساجنگ و شاخص‌های قابل‌رصد

سناریوها احتمال عددی دریافت نمی‌کنند، زیرا دادهٔ معتبر برای کالیبراسیون وجود ندارد. آنها مسیرهای سازگار در برابر عدم‌قطعیت‌اند. متغیرهای راهنما عبارت‌اند از: انسجام سپاه و نیروهای امنیتی، توان پرداخت دولت، دامنهٔ اعتصاب‌های هماهنگ، تداوم خدمات، انسجام و حضور داخلی اپوزیسیون، و شکل توافق خارجی. پژوهش گذار هشدار می‌دهد فروپاشی اقتدارگرایی فقط زمانی به دموکراسی میل می‌کند که ائتلاف‌های فراگیر و نهادهای موقت معتبر شکل بگیرند (Lachapelle & Hellmeier, 2024).

جدول ۴. سناریوها، محرک‌ها و علائم هشدار

یادداشت: سناریوها می‌توانند ترکیب شوند؛ برای مثال، گذار ائتلافی ممکن است با اعتصاب کارگری آغاز شود یا جانشینی هیبریدی به بازتثبیت اقتدارگرایی میل کند.

۱۰ـ۱. چه چیزی سناریوی پهلوی را تقویت یا تضعیف می‌کند؟

جدول ۵. آزمون ابطال‌پذیر سناریوی ترجیحی نویسنده

۱۱. مدل اقتصادی پیشنهادی: اقتصاد رقابتیِ اجتماعی

دوگانهٔ «بازار آزاد یا سوسیالیسم» برای ایران ناقص است. سیاست پیشنهادی، اقتصاد اجتماعیِ بازار است: قیمت و رقابت برای تخصیص بیشتر کالاها؛ مالکیت خصوصی و امکان ورشکستگی؛ تجارت و سرمایه‌گذاری خارجی؛ در کنار خدمات پایهٔ همگانی، بیمهٔ بیکاری و بازنشستگی، اتحادیهٔ مستقل، مالیات تصاعدی، تنظیم‌گری محیط‌زیست و ضدانحصار. این سازش موقت نیست؛ پاسخی نهادی به ترجیحات ترکیبی جامعه و خطر تسخیر پساجنگ است.

جدول ۶. اجزای اقتصاد رقابتیِ اجتماعی

۱۲. نقشهٔ راه نهادی و اقتصادی

۱۲ـ۱. صفر تا ۱۰۰ روز: جلوگیری از سقوط ظرفیت دولت

1. آتش‌بس پایدار، دسترسی بشردوستانه و ثبت مستقل خسارت و قربانیان؛ اولویت با بیمارستان، آب، برق، سوخت و ارتباطات.

2. حفظ زنجیرهٔ پرداخت بانک‌ها، حقوق کارکنان خدمات حیاتی و بازنشستگان؛ تشکیل خزانهٔ واحد و انتشار هفتگی جریان نقد.

3. تشکیل شورای انتقالی فراگیر و کوچک با منشور علنی، تعارض منافع شفاف، مدت مشخص و تقویم انتخاباتی؛ رهبر کانونی فاقد اختیار نامحدود.

4. منع انتقام و مجازات جمعی؛ حفاظت از اسناد؛ تعلیق افراد مظنون از مقام حساس فقط با فرایند قضایی؛ حفظ بدنهٔ حرفه‌ای دولت.

5. مسدودسازی موقت دارایی‌های مشکوک با حکم قضایی و ثبت عمومی، نه مصادرهٔ سیاسی؛ آغاز حسابرسی نفت، بنیادها و شرکت‌های نظامی.

6. آزادی زندانیان سیاسی، رفع فیلترینگ، تضمین تجمع و تشکل؛ ایجاد هیئت مستقل انتخابات و رسانهٔ عمومی چندصدایی.

7. بستهٔ اضطراری معیشت: انتقال نقدی یا کوپن دیجیتال برای غذا، دارو و انرژی پایه، با شاخص‌گذاری کوتاه‌مدت در برابر تورم.

۱۲ـ۲. شش تا ۲۴ ماه: ساخت قواعد پیش از واگذاری دارایی

• انتخابات آزاد برای مجلس مؤسسان یا نهاد قانون‌گذاری انتقالی و سپس همه‌پرسی قانون اساسی؛ نظارت داخلی و بین‌المللی.

• استقلال قوهٔ قضاییه، دیوان محاسبات و نهاد رقابت؛ ثبت مالک ذی‌نفع و قراردادهای عمومی در سامانهٔ باز.

• رفع تدریجی کنترل‌های قیمتی همراه با پرداخت جبرانی؛ یکسان‌سازی مرحله‌ای ارز، نه شوک یک‌شبه.

• تبدیل بنگاه‌های نظامی به شرکت‌های مشمول قانون عادی، تفکیک وظیفهٔ دفاعی از تجارت و واگذاری پس از حسابرسی.

• آزادی اتحادیه‌ها و مذاکرهٔ جمعی؛ صندوق بیمهٔ بیکاری و برنامهٔ بازآموزی برای صنایع آسیب‌دیده از تجارت و فناوری.

• اصلاح بازنشستگی بر پایهٔ حسابرسی تعهدات، حمایت از حداقل مستمری و تنوع پرتفوی تحت نظارت مستقل.

• توافق مرحله‌ای رفع تحریم، بازگشت به نظام پرداخت جهانی و عضویت در سازوکارهای شفافیت مالی.

۱۲ـ۳. دو تا ده سال: رشد فراگیر و پیوند منطقه‌ای

• سرمایه‌گذاری خصوصی رقابتی در انرژی، لجستیک، گردشگری، خدمات دیجیتال و صنایع دانش‌بنیان؛ مزایدهٔ شفاف و منع انحصار.

• برنامهٔ بازگشت و رفت‌وآمد دیاسپورا با امکان مالکیت، انتقال سرمایه و کرسی‌های موقت مشورتی—بدون امتیاز سیاسی موروثی.

• ائتلاف‌های آب، برق، تجارت و اقلیم با خلیج فارس، اسرائیل، ترکیه، آسیای مرکزی و اروپا در چارچوب سیاست خارجی متوازن.

• بازسازی مدرسه، مراقبت اولیهٔ سلامت، جاده و خانهٔ سالمندان با استاندارد ملی و خرید رقابتی خدمات.

• اصلاح حکمرانی آب: کنتور و دادهٔ عمومی، کاهش برداشت، جبران معیشت روستایی، بازچرخانی و بازسازی سفره‌های آب.

• تمرکززدایی مالی همراه با استاندارد حقوق شهروندی و سازوکار هم‌ترازی بودجه‌ای تا مناطق فقیرتر بازندهٔ گذار نشوند.

۱۳. شرایط سیاسیِ موفقیت گذار

گزارش توسعهٔ جهانی ۲۰۱۱ و مطالعهٔ مشترک سازمان ملل و بانک جهانی بر امنیت شهروندی، عدالت، اشتغال و نهادهای مشروع به‌عنوان ابزار شکستن چرخهٔ خشونت تأکید دارند (World Bank, 2011; United Nations & World Bank, 2018). برای ایران، این به معنی تقدم «دولت قابل‌اعتماد» بر «دولت کوچک» است. دولتی که نتواند برق و دادگاه فراهم کند، حتی با نرخ مالیات پایین، بازار رقابتی نمی‌سازد.

• ائتلاف: حضور واقعی پادشاهی‌خواه، جمهوری‌خواه، چپ دموکرات، لیبرال، زنان، کارگران، اقوام و مناطق؛ نه فهرستی تزئینی.

• زمان‌مندی: دورهٔ گذار دارای مهلت، نقاط بازبینی و امکان برکناری قانونی باشد.

• بی‌طرفی نهادی: دولت موقت دربارهٔ پادشاهی یا جمهوری تبلیغ سازمانی نکند و منابع عمومی را در خدمت یک گزینه نگذارد.

• عدالت انتقالی: حقیقت‌یابی، محاکمهٔ فردی با دادرسی منصفانه، جبران قربانیان و اصلاح نهادها؛ نه انتقام جمعی.

• بخش امنیتی: وحدت فرماندهی زیر اختیار غیرنظامی، ادغام/انحلال سنجیدهٔ واحدهای موازی و منع فعالیت اقتصادی نیروهای مسلح.

• پاسخ‌گویی خارجی: کمک بین‌المللی، قراردادهای امنیتی و توافق‌های منطقه‌ای علنی، محدود و قابل تصویب نهاد منتخب باشند.

۱۴. بحث: کدام نگرش در شرایط موجود موضوعیت بیشتری دارد؟

اگر معیار، «توان تصرف قدرت توسط یک طبقهٔ منسجم» باشد، انقلاب سوسیالیستی کلاسیک در ایران کنونی با کمبود سازمان، رهبری ملی، صندوق مالی و پیوند پایدار داخل روبه‌روست. اگر معیار، «پاسخ به خواسته‌های اقتصادی مردم» باشد، چپ اجتماعی موضوعیت جدی دارد: عدالت، بیمه، مدرسه، حقوق کار و بازنشستگی از ترجیحات مهم‌اند. بنابراین رد انقلاب کارگری به معنی رد سیاست اجتماعی نیست.

اگر معیار، «کانون‌سازی نمادین و اتصال به جهان» باشد، رضا پهلوی مزیت روشنی دارد. اگر معیار، «اکثریت انتخاباتی و سازمان داخلی اثبات‌شده» باشد، داده کافی وجود ندارد. پس سناریوی پهلوی از نظر امکان هماهنگی از بسیاری رقبا جلوتر، اما از نظر مشروعیت نهایی مشروط است. راه عقلانی، تبدیل سرمایهٔ نمادین به زیرساخت ائتلافی و واگذاری داوری به شهروندان است.

اگر معیار، «مدل رشد» باشد، اقتصاد بازار رقابتی بر اقتصاد فرماندهی برتری دارد؛ اما بازار آزادِ بی‌مهار در کشوری با دارایی‌های رانتی، دادگستری ضعیف و شبکه‌های مسلح، مستعد الیگارشی است. از سوی دیگر، دولتی‌سازی فراگیر نیز خطر بازتولید تمرکز و ناکارآمدی را دارد. اقتصاد اجتماعیِ بازار، به‌ویژه در دههٔ نخست گذار، با شواهد و ساختار ریسک ایران سازگارتر است.

این جمع‌بندی همچنین ادعای «راست‌چرخیدن کامل جهان و ایران» را تعدیل می‌کند. محیط جهانی امنیتی‌تر و در بسیاری کشورها اقتدارگراتر شده، اما الگوی اقتصادی واحد نیست. جامعهٔ ایران نیز آزادی فردی، هویت ملی، عدالت اجتماعی و بخشی از آرمان بازار را هم‌زمان می‌خواهد. برنامه‌ای که فقط یکی را مطلق کند، ظرفیت ائتلاف ملی را کاهش می‌دهد.

۱۵. نتیجه‌گیری

ایران در تابستان ۲۰۲۶ با بحران هم‌زمان مشروعیت، جنگ، تورم، ظرفیت دولت و محیط‌زیست روبه‌روست. این وضعیت می‌تواند جمهوری اسلامی را بسیار ضعیف کند، اما از داده‌های موجود فروپاشی قطعی یا دموکراسی خودکار نتیجه نمی‌شود. دستگاه قهر، بوروکراسی و شبکه‌های رانت هنوز متغیرهای تعیین‌کننده‌اند.

تز نویسنده—گذار به رهبری کانونی رضا پهلوی برای عبور به سکولاردموکراسی—سناریویی قابل‌دفاع است، زیرا او شناخته‌شده‌ترین چهرهٔ منفرد اپوزیسیون و حامل پیام روشن عادی‌سازی و اقتصاد رقابتی است. اما این تز فقط با سه شرط علمی و سیاسی استوار می‌شود: ائتلاف فراگیر و حضور داخل؛ محدودیت زمانی و حقوقی قدرت؛ و تأیید آزاد مردم دربارهٔ شکل نظام. بدون این شروط، مزیت کانونی می‌تواند به شخص‌گرایی، واکنش منطقه‌ای و گذار ناقص بدل شود.

در اقتصاد نیز گزینهٔ سازگارتر با شواهد نه سرمایه‌داری رفاقتی و نه دولت فرماندهی، بلکه اقتصاد رقابتیِ اجتماعی است. بازار، مالکیت و روابط عادی خارجی موتور سرمایه‌گذاری و رشدند؛ دادگستری، ضدانحصار، اتحادیه، بیمه، مدرسه و محیط‌زیست موتور مشروعیت و پایداری. موفقیت ایران آینده به نام «چپ» یا «راست» وابسته نیست؛ به آن وابسته است که قدرت چگونه محدود، رانت چگونه شکسته، و هزینهٔ گذار چگونه عادلانه توزیع شود.

منابع

شیوهٔ ارجاع: نویسنده ـ سال؛ منابع خبری برای تعیین خط زمانی و منابع دانشگاهی/نهادی برای استدلال ساختاری استفاده شده‌اند. تاریخ دسترسی منابع برخط: ۲۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۶.

Amnesty International. (2026, July 8). Iran: Lack of international justice six months after January protest massacres risks further atrocity crimes. https://www.amnesty.org/en/latest/news/2026/07/iran-lack-of-international-justice-six-months-after-january-protest-massacres-risks-further-atrocity-crimes/

Associated Press. (2026a, July). A timeline of the Iran conflict and talks aimed at ending it. https://apnews.com/article/04da58cbae991183f8b52ef5bf615963

Associated Press. (2026b, July 24). US gradually expands the scope of its attacks on Iran. https://apnews.com/article/d7744d3063116944d49a616c007d669c

Center for Human Rights in Iran. (2025, April 30). Iran’s workers battered by brutal repression and lethal work conditions. https://iranhumanrights.org/2025/04/irans-workers-battered-by-brutal-repression-and-lethal-work-conditions/

Freedom House. (2026). Freedom in the World 2026. https://freedomhouse.org/sites/default/files/2026-03/FIW2026_final_digital%20%281%29.pdf

Geddes, B., Wright, J., & Frantz, E. (2014). Autocratic breakdown and regime transitions: A new data set. Perspectives on Politics, 12(2), 313–331. https://doi.org/10.1017/S1537592714000851 https://www.cambridge.org/core/journals/perspectives-on-politics/article/autocratic-breakdown-and-regime-transitions-a-new-data-set/EBDB9E5E64CF899AD50B9ACC630B593F

GFZ German Research Centre for Geosciences. (2024). Groundwater crisis and land subsidence in Iran are intensifying. https://www.gfz.de/en/press/news/details/grundwasserkrise-und-bodenabsenkung-in-iran-spitzt-sich-zu

Helms, M. M., & Nixon, J. (2010). Exploring SWOT analysis—where are we now? Journal of Strategy and Management, 3(3), 215–251. https://doi.org/10.1108/17554251011064837 https://www.emerald.com/jsma/article/3/3/215/252714/Exploring-SWOT-analysis-where-are-we-now-A-review

Human Rights Watch. (2026, January 16). Iran: Growing evidence of countrywide massacres. https://www.hrw.org/news/2026/01/16/iran-growing-evidence-of-countrywide-massacres

International Labour Organization. (2025). Reports of the Committee on Freedom of Association (GB.353/INS/3(Rev.1)). https://www.ilo.org/sites/default/files/2025-03/GB353-INS-3%28Rev.1%29-%5BNORMES-250313-001%5D-Web-EN_1.pdf

International Monetary Fund. (2026a). Islamic Republic of Iran: Country data. https://www.imf.org/en/countries/irn

International Monetary Fund. (2026b, July). World Economic Outlook Update. https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2026/update/july/english/text.pdf

Lachapelle, J., & Hellmeier, S. (2024). Pathways to democracy after authoritarian breakdown. International Political Science Review. https://doi.org/10.1177/01925121221138408 https://www.econstor.eu/bitstream/10419/267173.2/3/Full-text-article-Lachapelle-Hellmeier-Pathways-to-democracy.pdf

Maleki, A. (2025). Iranians’ political preferences in 2024: An analytical report on GAMAAN’s survey findings. GAMAAN. https://gamaan.org/wp-content/uploads/2025/08/Iranians-Political-Preferences-in-2024-GAMAAN-Report-English.pdf

Middle East Research and Information Project. (2021). Labor organizing on the rise among Iranian oil workers. https://www.merip.org/2021/08/labor-organizing-on-the-rise-among-iranian-oil-workers/

Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. (2026, April 16). Islamic Republic of Iran: Humanitarian update No. 03. https://www.unocha.org/publications/report/iran-islamic-republic/islamic-republic-iran-humanitarian-update-no-03-16-april-2026

Pahlavi, R. (2025a, May 26). A path to the Cyrus Accords. https://rezapahlavi.org/en/events/a-path-to-the-cyrus-accord

Pahlavi, R. (2025b). Iran Prosperity Project keynote remarks. https://rezapahlavi.org/en/statements/iran-prosperity-project-ipp-keynote-remarks

Popov, V. (2007). Shock therapy versus gradualism reconsidered: Lessons from transition economies after 15 years of reforms. Comparative Economic Studies, 49(1), 1–31. https://ideas.repec.org/a/pal/compes/v49y2007i1p1-31.html

Reuters. (2024, December 18). Iran’s Revolutionary Guards extend control over Tehran’s oil exports, sources say. https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-revolutionary-guards-extend-control-over-tehrans-oil-exports-sources-say-2024-12-18/

Reuters. (2026a, January 11). Son of Iran’s toppled shah seeks a role as protests expand. https://www.reuters.com/world/middle-east/son-irans-toppled-shah-seeks-role-protests-expand-2026-01-11/

Reuters. (2026b, January 15). Iran protests show bitter schism among exiled opposition factions. https://www.reuters.com/business/media-telecom/iran-protests-show-bitter-schism-among-exiled-opposition-factions-2026-01-15/

Reuters. (2026c, June 20). Iranian Guards’ business empire could win big if U.S. sanctions are lifted. https://www.reuters.com/world/middle-east/iranian-guards-business-empire-win-big-if-us-sanctions-lifted-2026-06-20/

Reuters. (2026d, July 13). Trump sends Congress formal notice that Iran conflict has resumed. https://www.reuters.com/world/us/trump-sends-congress-formal-notice-that-iran-conflict-has-resumed-2026-07-13/

Roland, G. (2000). Transition and economics: Politics, markets, and firms. MIT Press.

Sammut-Bonnici, T., & Galea, D. (2015). PEST analysis. Wiley Encyclopedia of Management. https://doi.org/10.1002/9781118785317.weom120113 https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118785317.weom120113

Schoemaker, P. J. H. (1995). Scenario planning: A tool for strategic thinking. Sloan Management Review, 36(2), 25–40. https://www.researchgate.net/profile/Paul-Schoemaker-2/publication/220042263_Scenario_Planning_A_Tool_for_Strategic_Thinking/links/0deec5325c34174de2000000/Scenario-Planning-A-Tool-for-Strategic-Thinking.pdf

United Nations & World Bank. (2018). Pathways for peace: Inclusive approaches to preventing violent conflict. World Bank. https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/4c36fca6-c7e0-5927-b171-468b0b236b59

V-Dem Institute. (2026). Democracy report 2026. https://www.v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf

World Bank. (2011). World Development Report 2011: Conflict, security, and development. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2011/04/10/citizen-security-justice-jobs-key-breaking-cycles-political-criminal-violence-world-bank-report

World Bank. (2018). Ambient air pollution in Tehran: Current trends and policy options. https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/b277a02b-e8b7-546a-883b-75b6b4170682

ضمیمه: چک‌لیست پایش ماهانه

برای به‌روزرسانی مقاله، به‌جای دنبال‌کردن صرف شعارها یا شخصیت‌ها، این شاخص‌ها هر ماه ثبت شوند:

جدول ضمیمه ۱. داشبورد پایش سناریوها