تحلیل علمی ظرفیت‌ها، ضعف‌ها و راهبرد اتحاد در جنبش شیر و خورشید در تقابل با جمهوری اسلامی

مقاله تحلیلی ـ راهبردی با تمرکز بر اپوزیسیون، مقاومت مدنی، سازماندهی و حداقل‌های اتحاد سیاسی

تاریخ: مه ۲۰۲۶

چکیده

جنبش شیر و خورشید، به‌عنوان یکی از پررنگ‌ترین جریان‌های نمادین و اجتماعی در اپوزیسیون ایرانی، از یک سو ظرفیت بالایی برای بسیج عاطفی، هویت ملی، ارتباط با ایرانیان خارج کشور و تبدیل نارضایتی عمومی به مطالبه سیاسی دارد؛ اما از سوی دیگر با ضعف‌های ساختاری جدی روبه‌روست: شخصی‌سازی رهبری، شعارهای حذف‌گر، نبود اتاق فکر منسجم، ضعف سازماندهی نهادی، فقدان سازوکار حل اختلاف، و ناتوانی در تبدیل محبوبیت رسانه‌ای به قدرت سازمان‌یافته. این مقاله با اتکا بر ادبیات مقاومت مدنی، تحلیل نهادی و گزارش‌های معتبر درباره ساختار جمهوری اسلامی و پراکندگی اپوزیسیون، نشان می‌دهد که پیروزی بر یک رژیم امنیتی ـ ایدئولوژیک صرفاً با فراخوان خیابانی یا شور شبکه‌های اجتماعی ممکن نیست. راهبرد مؤثر باید ترکیبی از مقاومت مدنی غیرخشونت‌آمیز، اعتصابات صنفی و اقتصادی، مستندسازی حقوق بشری، ریزش کنترل‌شده نیروهای درون ساختار، دیپلماسی بین‌المللی، و ایجاد یک شورای هماهنگی حداقلی باشد که تصمیم نهایی درباره شکل حکومت آینده را به صندوق رأی و همه‌پرسی آزاد واگذار کند.

نتیجه اصلی مقاله این است: جنبش شیر و خورشید زمانی می‌تواند از یک موج احساسی به یک نیروی سیاسی مؤثر تبدیل شود که از منطق «مالکیت ایدئولوژیک بر آینده ایران» عبور کند و خود را به‌عنوان موتور گذار، نه مالک گذار، تعریف نماید.

کلیدواژه‌ها

جنبش شیر و خورشید؛ رضا پهلوی؛ اپوزیسیون ایران؛ جمهوری اسلامی؛ مقاومت مدنی؛ اتحاد اپوزیسیون؛ گذار دموکراتیک؛ جنگ ترکیبی؛ سازماندهی سیاسی؛ همه‌پرسی.

۱. مقدمه: مسئله قدرت سازمان‌یافته در برابر اعتراض پراکنده

جمهوری اسلامی ایران از آغاز شکل‌گیری، صرفاً یک دولت اداری نبود؛ یک سازوکار قدرت ایدئولوژیک، امنیتی، اقتصادی و نظامی بود که برای بقا طراحی شد. جنگ ایران و عراق، شبکه‌های بسیج مذهبی، نهادهای موازی امنیتی، سپاه پاسداران، وزارت اطلاعات، قوه قضائیه، نظام زندان‌ها و شبکه‌های اقتصادی وابسته به حاکمیت، همگی در طی چند دهه به یک ساختار درهم‌تنیده تبدیل شدند. شورای روابط خارجی در معرفی سپاه پاسداران، آن را از قدرتمندترین نهادهای ایران می‌داند که مستقیماً به رهبر جمهوری اسلامی پاسخ می‌دهد و در امنیت داخلی، اقتصاد، برنامه موشکی و شبکه‌های منطقه‌ای نقش محوری دارد [1].

در برابر چنین ساختاری، اپوزیسیون ایران گسترده اما پراکنده است: چپ‌ها، جمهوری‌خواهان، مشروطه‌خواهان، پادشاهی‌خواهان، لیبرال‌ها، سوسیال‌دموکرات‌ها، ملی‌گرایان، گروه‌های قومی، فعالان حقوق بشر، شبکه‌های دانشجویی، زنان، کارگران، معلمان، بازنشستگان و نیروهای تبعیدی. مشکل اصلی این طیف نه الزاماً نبود انگیزه، بلکه نبود حداقل مشترک عملیاتی است. گزارش رویترز نیز بر همین نکته تأکید می‌کند: اپوزیسیون ایران، علی‌رغم چندین دهه اعتراض گسترده، همچنان میان گروه‌های رقیب و ایدئولوژی‌های متفاوت پراکنده مانده و حضور سازمان‌یافته محدودی در داخل کشور دارد [2].

در این زمینه، جنبش شیر و خورشید و محوریت نمادین شاهزاده رضا پهلوی یک فرصت تاریخی و هم‌زمان یک ریسک سیاسی است. فرصت از آن جهت که نام پهلوی و نماد شیر و خورشید می‌تواند بخشی از حافظه ملی، نوستالژی توسعه، هویت ایرانی و امید به نظم پساجمهوری اسلامی را فعال کند. ریسک از آن جهت که اگر این جریان خود را معادل کل ملت، کل اپوزیسیون یا شکل قطعی حکومت آینده معرفی کند، به جای جذب نیروهای خاکستری و رقیب، آنان را به جبهه‌های دفاعی و خصمانه می‌راند.

۲. روش‌شناسی مقاله

این مقاله یک تحلیل راهبردی ـ کیفی است. مبنای آن سه دسته منبع است: نخست، گزارش‌های نهادی درباره ساختار جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران؛ دوم، گزارش‌های خبری و تحلیلی درباره پراکندگی اپوزیسیون ایران و تنش‌های درون دیاسپورا؛ سوم، ادبیات دانشگاهی درباره مقاومت مدنی و گذار دموکراتیک. هدف مقاله نه تبلیغ یک جناح، بلکه طراحی چارچوبی برای افزایش شانس موفقیت یک جنبش ضداقتدارگراست.

از نظر هنجاری، مقاله بر سه اصل استوار است: تمامیت ارضی ایران، سکولاردموکراسی، و حق تصمیم‌گیری نهایی مردم از راه انتخابات آزاد و همه‌پرسی. بنابراین هیچ گروه، خاندان، حزب یا ایدئولوژی نباید پیشاپیش نتیجه گذار را مصادره کند.

۳. ساختار جمهوری اسلامی: چرا رژیم منسجم‌تر از اپوزیسیون عمل می‌کند؟

جمهوری اسلامی به دلیل تجربه جنگ، سرکوب داخلی، تحریم، رقابت منطقه‌ای و بحران مشروعیت، یک ساختار بقا محور ساخته است. این ساختار چند ویژگی دارد:

رهبری عمودی و سلسله‌مراتبی: تصمیم نهایی در بحران‌ها به هرم قدرت و نهادهای امنیتی نزدیک به آن بازمی‌گردد.

نهادهای موازی: دولت رسمی، سپاه، بسیج، وزارت اطلاعات، قوه قضائیه، صداوسیما و شبکه‌های اقتصادی هم‌پوشان عمل می‌کنند.

استفاده از دشمن خارجی برای انسجام داخلی: رژیم با روایت «تهدید خارجی»، سرکوب داخلی را امنیتی‌سازی می‌کند.

توانایی جنگ روانی و شکاف‌افکنی: دستگاه تبلیغاتی حکومت می‌کوشد اپوزیسیون را سلطنت‌طلب، تجزیه‌طلب، وابسته، خشونت‌طلب یا فاقد برنامه نشان دهد.

ترس از پاسخگویی کیفری: به دلیل حجم سرکوب و نقض حقوق بشر، بخش‌هایی از حاکمیت سقوط را نه انتقال قدرت، بلکه آغاز محاکمه و مجازات می‌دانند.

گزارش‌های حقوق بشری درباره سرکوب‌های اخیر نشان می‌دهد حکومت در برابر اعتراض‌های خیابانی به سرعت به خشونت شدید، بازداشت گسترده و قطع ارتباطات متوسل می‌شود. عفو بین‌الملل در گزارش ژانویه ۲۰۲۶، نیروهای سپاه، بسیج، پلیس و لباس‌شخصی‌ها را در سرکوب خونین اعتراضات دخیل دانست و از قطع اینترنت برای پنهان‌سازی جرائم سخن گفت [3]. گزارش وزارت کشور بریتانیا نیز از گسترش اعتراضات به صدها شهر، قطع ارتباطات و استفاده از نیروی مرگبار علیه معترضان خبر داد [4].

۴. وضعیت اپوزیسیون: گستردگی اجتماعی، ضعف نهادی

اپوزیسیون ایران از نظر تعداد، تنوع و انرژی سیاسی کمبود ندارد. مسئله آن است که این انرژی در قالب‌های پایدار سازمانی ذخیره نمی‌شود. هر موج اعتراض، شبکه‌ای از امید می‌سازد، اما پس از سرکوب، تبعید، اختلاف داخلی یا بحران رسانه‌ای، این انرژی به سرعت فرسوده می‌شود. جنبش‌های ۱۳۸۸، ۱۳۹۶، ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و اعتراضات بعدی نشان دادند که ایران ظرفیت انفجار اجتماعی دارد؛ اما ظرفیت انفجار با ظرفیت پیروزی سیاسی یکسان نیست. پیروزی سیاسی به سازماندهی، تقسیم کار، پیام واحد، ارتباط امن داخل و خارج، دیپلماسی، منابع مالی شفاف و نهادهای تصمیم‌گیر نیاز دارد.

در سطح دیاسپورا، رسانه‌های اجتماعی هم فرصت‌اند و هم دام. فرصت‌اند چون سانسور را می‌شکنند و امکان بسیج سریع می‌دهند. دام‌اند چون منطق الگوریتمی آن‌ها، هیجان، حمله، حذف و شخصیت‌محوری را بیش از تفکر، نظم و سازش راهبردی پاداش می‌دهد. روزنامه گاردین در گزارشی درباره درگیری‌های اخیر میان هواداران جریان پادشاهی‌خواه و مخالفان آن در لندن هشدار داد که خشونت کلامی، فشار خیابانی و نمادهای اقتدارگرایانه می‌تواند روایت حکومت درباره «اپوزیسیون متفرق و غیرقابل اعتماد» را تقویت کند [5].

۵. نقاط قوت جنبش شیر و خورشید

۶. ضعف‌ها و آسیب‌پذیری‌های جنبش شیر و خورشید

۷. چارچوب نظری: چرا مقاومت مدنی سازمان‌یافته از خشونت و نمایش مؤثرتر است؟

مطالعات مقاومت مدنی نشان می‌دهد که مبارزه غیرخشونت‌آمیز، اگر سازمان‌یافته، فراگیر و پایدار باشد، می‌تواند رژیم‌های سرکوبگر را با هزینه‌های سیاسی، اقتصادی و مشروعیتی روبه‌رو کند. استفان و چنووث در مقاله کلاسیک «چرا مقاومت مدنی کار می‌کند» استدلال می‌کنند که تعهد به روش‌های غیرخشونت‌آمیز، مشارکت گسترده‌تر اجتماعی، مشروعیت داخلی و حمایت بین‌المللی را افزایش می‌دهد و سرکوب خشونت‌آمیز حکومت را به ضد خود تبدیل می‌کند [6]. مقاله «آینده مقاومت غیرخشونت‌آمیز» در Journal of Democracy نیز مقاومت مدنی را مجموعه‌ای از اعتراض، اعتصاب، تحریم، عدم همکاری و کنش جمعی می‌داند که بدون توسل به خشونت برای ساختن قدرت سیاسی به کار می‌رود [7].

نتیجه برای ایران روشن است: جنبش شیر و خورشید اگر به سمت تهدید، انتقام‌جویی، شعار حذف و نمادهای خشونت‌آمیز برود، ظرفیت جذب عمومی را کاهش می‌دهد. اما اگر خود را نیرویی برای مقاومت مدنی، اعتصاب، عدم همکاری، حفاظت از جان مردم، مستندسازی جرم و گذار حقوق‌مدار معرفی کند، می‌تواند طیف‌های وسیع‌تری را جذب کند. پژوهش‌های معرفی‌شده در Harvard Kennedy School نیز نشان می‌دهد کشورهایی که مقاومت در آن‌ها عمدتاً غیرخشونت‌آمیز بوده، احتمال بیشتری برای گذار دموکراتیک داشته‌اند [8].

۸. نقشه بازیگران و منافع

۹. اصل کلیدی اتحاد: حداقل مشترک، نه حداکثر ایدئولوژیک

اپوزیسیون ایران نمی‌تواند بر سر تمام تاریخ، تمام ایدئولوژی‌ها و تمام شکل حکومت آینده به توافق برسد. اما می‌تواند بر سر حداقل‌های عملی توافق کند. تجربه ائتلاف‌های موفق نشان می‌دهد که هدف مرحله گذار باید نه پیروزی یک هویت حزبی، بلکه شکست ساختار سرکوب و ایجاد نظم حقوقی موقت برای تصمیم‌گیری آزاد مردم باشد.

منشور حداقلی پیشنهادی می‌تواند چنین باشد:

پایان جمهوری اسلامی و گذار به نظام سکولاردموکراتیک مبتنی بر رأی آزاد مردم؛

حفظ تمامیت ارضی ایران و به رسمیت شناختن حقوق برابر همه شهروندان؛

رد خشونت سیاسی، انتقام‌جویی جمعی، ارعاب و حذف فیزیکی یا اجتماعی رقبا؛

تشکیل دولت موقت محدود به امور اجرایی، امنیتی، اقتصادی و برگزاری انتخابات؛

واگذاری شکل نهایی حکومت، اعم از جمهوری یا پادشاهی مشروطه، به همه‌پرسی آزاد و نظارت‌شده؛

عدالت انتقالی مبتنی بر دادگاه صالح، حق دفاع، تفکیک آمران و عاملان جنایت از بدنه عادی حکومت؛

تعهد به آزادی احزاب، مطبوعات، اتحادیه‌ها، دین و بی‌دینی، و برابری زن و مرد.

۱۰. پیشنهاد نهادی: شورای هماهنگی گذار و اتاق فکر چندلایه

برای عبور از پراکندگی، جنبش شیر و خورشید باید از مدل «هواداری» به مدل «نهادسازی» حرکت کند. پیشنهاد عملی، تشکیل یک شورای هماهنگی گذار با ترکیب متوازن است: نمایندگان پادشاهی‌خواهان، جمهوری‌خواهان دموکرات، چپ‌های دموکرات، لیبرال‌ها، فعالان حقوق بشر، زنان، اقوام، کارگران، دانشجویان، متخصصان اقتصاد، حقوق‌دانان و دیپلمات‌های سابق. این شورا نباید دولت در تبعید یا مالک آینده ایران باشد؛ بلکه باید اتاق هماهنگی مبارزه مدنی و گذار باشد.

۱۱. مدیریت رهبری رضا پهلوی: سرمایه نمادین یا نقطه شکاف؟

رضا پهلوی می‌تواند یک سرمایه نمادین مهم باشد؛ اما این سرمایه زمانی بیشینه می‌شود که نقش او به‌عنوان تسهیل‌گر گذار تعریف شود، نه به‌عنوان نتیجه قطعی گذار. در ادبیات ائتلاف‌سازی، رهبر مؤثر کسی است که بتواند بیرون از دایره هواداران خود نیز اعتماد نسبی ایجاد کند. اگر هواداران او پیام دهند که آینده ایران از پیش «پادشاهی و شخص شاهزاده» است، عملاً بزرگ‌ترین سرمایه او یعنی قابلیت گفت‌وگو با طیف‌های متنوع را کاهش می‌دهند.

بنابراین توصیه راهبردی چنین است: شعار مرکزی نباید «پادشاهی یا هیچ» باشد؛ باید «ایران آزاد، سکولار، دموکراتیک، با انتخاب نهایی مردم» باشد. در این چارچوب، پادشاهی مشروطه می‌تواند یک گزینه مشروع در همه‌پرسی باشد، همان‌گونه که جمهوری پارلمانی نیز می‌تواند گزینه مشروع باشد. رقابت بر سر شکل حکومت باید به بعد از سقوط ساختار سرکوب و در فضای آزاد منتقل شود، نه اینکه اکنون مانع اتحاد شود.

۱۲. زبان و شعار: از حذف به جذب

شعار سیاسی فقط تخلیه خشم نیست؛ ابزار سازماندهی است. شعارهایی که رقیب اپوزیسیونی را هم‌سطح سرکوبگر قرار می‌دهند، سه آسیب ایجاد می‌کنند: اول، مرز اخلاقی میان مبارزه با حکومت و نزاع داخلی را مخدوش می‌کنند؛ دوم، نیروهای مردد را می‌ترسانند؛ سوم، به جمهوری اسلامی امکان می‌دهند مخالفان را افراطی، انتقام‌جو و فاقد ظرفیت اداره کشور معرفی کند.

۱۳. جنگ ترکیبی و پاسخ اپوزیسیون

جمهوری اسلامی در جنگ ترکیبی از سرکوب فیزیکی، قطع اینترنت، تبلیغات، نفوذ، پرونده‌سازی، جنگ روانی، تهدید خانواده‌ها، اتهام وابستگی و شکاف‌افکنی ایدئولوژیک استفاده می‌کند. پاسخ جنبش شیر و خورشید نیز باید چندلایه باشد:

امنیت دیجیتال برای فعالان داخل و خارج؛

تأیید منبع خبر پیش از بازنشر؛

پرهیز از اعلام فراخوان‌های پرهزینه بدون ظرفیت پشتیبانی؛

تشکیل تیم fact-checking برای مقابله با شایعه و عملیات روانی؛

تعریف سخنگویان رسمی و محدود کردن پیام‌های متناقض؛

آموزش اصول مقاومت مدنی، مدیریت بازداشت، مستندسازی و کمک‌های اولیه؛

شفافیت مالی و اخلاقی برای خنثی کردن اتهام فساد یا وابستگی.

۱۴. اعتصاب، عدم همکاری و ریزش: ستون‌های عملیاتی گذار

تجربه جنبش‌های موفق نشان می‌دهد که خیابان لازم است اما کافی نیست. خیابان باید با اعتصاب، عدم همکاری اداری، نافرمانی مدنی، فشار حقوق بشری و شکستن وفاداری نیروهای کلیدی حکومت تکمیل شود. منظور از این اقدامات، تخریب کور یا اقدامات خشونت‌آمیز نیست؛ بلکه کاهش توان اداره حکومت از راه‌های مدنی، صنفی و قانونی است.

اعتصاب‌های هدفمند و مرحله‌ای در بخش‌های کم‌خطرتر و سپس بخش‌های حساس‌تر، با صندوق حمایتی؛

عدم همکاری اداری توسط کارمندان ناراضی، مانند کندسازی اجرای دستورهای سرکوبگرانه یا گزارش‌دهی امن؛

حمایت حقوقی و رسانه‌ای از خانواده‌های بازداشت‌شدگان و کشته‌شدگان؛

پیام مشخص به نیروهای نظامی: تفکیک میان جنایتکاران و بدنه ناراضی؛

ایجاد بانک مستندات برای عدالت انتقالی و تحریم هدفمند ناقضان حقوق بشر؛

تبدیل مناسبت‌ها به کمپین‌های هماهنگ، نه صرفاً تجمع‌های احساسی.

۱۵. مدل پیشنهادی برای اتحاد اپوزیسیون

اتحاد اپوزیسیون نباید به معنای ادغام همه گروه‌ها در یک حزب باشد. مدل واقع‌بینانه، «ائتلاف حداقلی با استقلال حداکثری» است. هر گروه هویت خود را حفظ می‌کند، اما بر سر اصول گذار و قواعد رقابت آینده توافق می‌کند.

۱۶. نقشه راه پیشنهادی ۹۰، ۱۸۰ و ۳۶۵ روزه

۱۷. معیارهای سنجش موفقیت

برای جلوگیری از توهم پیروزی رسانه‌ای، جنبش باید شاخص‌های سنجش داشته باشد:

تعداد بیانیه‌های مشترک میان گروه‌های مختلف؛

تعداد اصناف و شبکه‌های داخلی که با پیام مشترک همراه می‌شوند؛

کاهش حملات درون‌اپوزیسیونی در رسانه‌های اجتماعی؛

افزایش پوشش رسانه‌های معتبر بین‌المللی با تصویر «اپوزیسیون مسئول»؛

تعداد پرونده‌های حقوق بشری مستند و قابل پیگیری؛

تعداد نشست‌های رسمی با پارلمان‌ها و دولت‌های دموکراتیک؛

قابلیت ارائه برنامه اقتصادی، امنیتی و حقوقی برای روز پس از سقوط.

۱۸. ملاحظات اخلاقی و حقوقی

یک جنبش دموکراتیک نمی‌تواند با ابزارهای اقتدارگرایانه به دموکراسی برسد. اگر هدف ایران آینده، قانون، آزادی و کرامت انسانی است، زبان و روش امروز نیز باید با همان هدف سازگار باشد. تهدید مخالفان، تحقیر گروه‌های فکری، ستایش دستگاه‌های سرکوب گذشته، یا دعوت به خشونت، نه‌تنها از نظر اخلاقی مخرب است، بلکه از نظر راهبردی نیز شکست‌آفرین است. عدالت انتقالی باید محکم اما حقوقی باشد: آمران و عاملان جنایت باید محاکمه شوند، اما انتقام کور از بدنه اداری، نظامی یا اجتماعی حکومت می‌تواند ترس از سقوط را افزایش دهد و ریزش را کاهش دهد.

۱۹. جمع‌بندی

جنبش شیر و خورشید امروز در برابر یک انتخاب تاریخی قرار دارد. می‌تواند در سطح شور، نماد، خشم و هواداری باقی بماند؛ در این صورت احتمالاً به بخشی از جنگ داخلی اپوزیسیون تبدیل می‌شود و جمهوری اسلامی از همین شکاف‌ها سود خواهد برد. یا می‌تواند به سطح سازمان، اتاق فکر، منشور حداقلی، دیپلماسی، مقاومت مدنی و برنامه گذار ارتقا یابد؛ در این صورت ظرفیت آن برای تبدیل شدن به ستون اصلی یک ائتلاف ملی افزایش می‌یابد.

شاهزاده رضا پهلوی و هواداران او، اگر بخواهند نقشی تاریخی ایفا کنند، باید بیش از هر چیز به اعتمادسازی با مخالفان جمهوری اسلامی اما غیرپادشاهی‌خواه بیندیشند. شعار راهبردی باید چنین باشد: «همه نیروهای دموکرات علیه جمهوری اسلامی؛ تصمیم نهایی با مردم ایران.» چنین رویکردی نه ضعف، بلکه بلوغ سیاسی است. در مبارزه با یک رژیم سازمان‌یافته، احساس کافی نیست؛ برنامه، نهاد، نظم، اخلاق و اتحاد حداقلی ضروری است.

۲۰. پیشنهادهای اجرایی کوتاه

اعلام رسمی یک کد اخلاقی برای هواداران: ممنوعیت تهدید، تحقیر، حمله فیزیکی یا شعار حذف علیه دیگر مخالفان جمهوری اسلامی.

تغییر پیام مرکزی از «بازگشت سلطنت» به «گذار دموکراتیک و همه‌پرسی آزاد».

تشکیل اتاق فکر چندجناحی با حضور متخصصان مستقل و نمایندگان طیف‌های مختلف.

طراحی برنامه ۱۰۰ روزه دولت موقت با محور امنیت، اقتصاد، حقوق بشر و خدمات عمومی.

ایجاد صندوق شفاف برای حمایت از اعتصاب‌ها، خانواده‌های زندانیان و قربانیان.

تأسیس مرکز مستندسازی جنایات جمهوری اسلامی برای عدالت انتقالی و پیگیری بین‌المللی.

آموزش مقاومت مدنی غیرخشونت‌آمیز و امنیت دیجیتال به شبکه‌های داخل و خارج.

ایجاد کانال رسمی برای ریزش نیروهای نظامی و اداری، همراه با چارچوب حقوقی روشن.

پرهیز از وابسته‌نمایی جنبش به دولت‌های خارجی؛ حمایت خارجی باید مکمل مالکیت ملی مردم ایران باشد.

گفت‌وگوی علنی و محترمانه با چپ‌های دموکرات، جمهوری‌خواهان، فعالان زنان، اقوام و اتحادیه‌ها برای کاهش هراس از آینده.

منابع

[1] Council on Foreign Relations. (2026). The Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC). Updated January 30, 2026. https://www.cfr.org/backgrounders/irans-revolutionary-guards

[2] Reuters. (2026). Who makes up Iran’s fragmented opposition? Updated June 18, 2025 / January 7, 2026. https://www.reuters.com/business/media-telecom/who-makes-up-irans-fragmented-opposition-2025-06-18/

[3] Amnesty International. (2026). What happened at the protests in Iran? January 26, 2026. https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2026/01/what-happened-at-the-protests-in-iran/

[4] UK Home Office. (2026). Country bulletin Iran: protests of December 2025 to January 2026. https://www.gov.uk/government/publications/iran-country-policy-and-information-notes/country-bulletin-iran-protests-of-december-2025-to-january-2026-accessible

[5] The Guardian. (2026). Opposition divided: battle among Iranian regime’s opponents plays out on London streets. May 25, 2026. https://www.theguardian.com/world/2026/may/25/iran-regime-opponents-london-shah-pahlavi-mek

[6] Stephan, M. J., & Chenoweth, E. (2008). Why Civil Resistance Works: The Strategic Logic of Nonviolent Conflict. International Security, 33(1), 7–44. https://www.belfercenter.org/sites/default/files/pantheon_files/files/publication/IS3301_pp007-044_Stephan_Chenoweth.pdf

[7] Journal of Democracy. (2020). The Future of Nonviolent Resistance. https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-future-of-nonviolent-resistance-2/

[8] Harvard Kennedy School. (2023). Paths to Resistance: Erica Chenoweth’s research. https://www.hks.harvard.edu/faculty-research/policy-topics/advocacy-social-movements/paths-resistance-erica-chenoweths-research

[9] Kermani, H. (2026). Why Iran’s opposition is fracturing – and how to fix it. The Loop / ECPR. February 19, 2026. https://theloop.ecpr.eu/why-irans-opposition-is-fracturing-and-how-to-fix-it/

[10] Sadeghi Jahromi, A., & Jaskolka, J. (2026). A Multi-Perspective Study of the Internet Shutdown in Iran. arXiv:2605.00187. https://arxiv.org/abs/2605.00187

یادداشت احتیاطی درباره داده‌ها

برخی ارقام مربوط به اعتراضات، تلفات، بازداشت‌ها یا میزان حمایت داخلی از چهره‌های اپوزیسیون در فضای سرکوب، قطع اینترنت و محدودیت دسترسی مستقل به داده‌ها، به‌طور طبیعی با عدم قطعیت همراه‌اند. در این مقاله، ارقام و روایت‌ها بر اساس منابع معتبرِ در دسترس ذکر شده‌اند و باید در هر نسخه بعدی با داده‌های تازه‌تر بازبینی شوند.