از انسداد سیاسی تا رادیکالیسم مسلحانه

خوانشی انتقادی از نوشته‌های مسعود احمدزاده، امیرپرویز پویان، بیژن جزنی و تقی شهرام

و از تجربه فداییان خلق، مجاهدین خلق، پیکار، جریان‌های منشعب از حزب توده و سربداران

تبیین تاریخی، نه توجیه خشونت

دکتر پیمان بخشایش

جراح تروما | MD, PhD, MBA

نسخه پژوهشی — اوت ۲۰۲۶

چکیده

این مقاله می‌پرسد چرا بخشی از جوانان تحصیل‌کرده و سیاسی ایران در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰، در دوره‌ای که دولت پهلوی هم‌زمان مشغول توسعه زیرساخت، گسترش آموزش عالی، صنعتی‌سازی، اصلاحات اجتماعی و تقویت دستگاه اداری بود، به‌جای ورود به تکنوکراسی، نهادسازی و کار سیاسی تدریجی، به سازمان‌های مخفی و مبارزه مسلحانه روی آوردند. پاسخ ساده‌انگارانه ــ خواه نسبت‌دادن همه‌چیز به «ماجراجویی جوانانه» و خواه تبدیل‌کردن سرکوب سیاسی به مجوز اخلاقی خشونت ــ نارساست. بررسی نوشته‌های مسعود احمدزاده، امیرپرویز پویان، بیژن جزنی و بیانیه‌های مرتبط با تقی شهرام نشان می‌دهد که آنان انسداد سیاسی، شکست و سرکوب روش‌های پیشین، فقدان امکان ارتباط پایدار با طبقات اجتماعی، و احساس شکست‌ناپذیری دستگاه امنیتی را مسئله اصلی می‌دانستند. آنان همچنین از تجربه کوبا، الجزایر، ویتنام، چین، آمریکای لاتین و اردوگاه‌های فلسطینی تأثیر پذیرفتند.

تز اصلی مقاله آن است که بسته‌شدن مجاری قانونی، یکی از مهم‌ترین شرایط مساعدکننده رادیکال‌شدن بود، اما علت یگانه و اجتناب‌ناپذیر آن نبود. حافظه کودتای ۲۸ مرداد، سرکوب ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، بی‌اعتبارشدن اپوزیسیون‌های قدیمی، فرهنگ جهانی «چپ نو»، اخلاق فداکاری و شهادت، قطعیت‌های ایدئولوژیک، و منطق درونی سازمان‌های مخفی نیز در این انتخاب نقش داشتند. مشی مسلحانه توانست اسطوره شکست‌ناپذیری حکومت را در ذهن بخشی از مخالفان ترک دهد و شجاعت نمادین بیافریند؛ اما نتوانست آن جنبش توده‌ای و کارگری را که نظریه‌پردازانش پیش‌بینی می‌کردند ایجاد کند. در عوض، غالباً به تشدید سرکوب، انزوای تشکیلاتی، تلفات سنگین، مرکزیت‌گرایی، حذف اختلاف و در مواردی خشونت درون‌سازمانی انجامید. درس تاریخی، دو سویه است: دولت توسعه‌گرا بدون تکثر سیاسی، حاکمیت قانون و اپوزیسیون قانونی، توسعه را شکننده می‌کند؛ و اپوزیسیونی که سیاست را با اسلحه جایگزین کند، ظرفیت دموکراتیک و دولت‌سازی خود را تحلیل می‌برد.

واژگان کلیدی: محمدرضا شاه پهلوی، پلورالیسم سیاسی، مبارزه مسلحانه، چریک‌های فدایی خلق، مجاهدین خلق، پیکار، حزب توده، سربداران، دولت توسعه‌گرا، رادیکال‌شدن سیاسی.

فهرست مطالب

• ۱. مسئله، مفاهیم و روش مطالعه

• ۲. پارادوکس دولت‌سازی و انسداد سیاسی در دوره پهلوی

• ۳. چگونه انسداد سیاسی می‌تواند به رادیکالیسم مسلحانه بینجامد؟

• ۴. زمینه جهانی: کوبا، الجزایر، ویتنام، چین و فلسطین

• ۵. چهار صورت‌بندی نظری: پویان، احمدزاده، جزنی و شهرام

• ۶. از نظریه تا سازمان: فداییان، مجاهدین، پیکار، حزب توده و سربداران

• ۷. چرا «تفنگ» به‌جای «تکنوکراسی»؟

• ۸. ترازنامه انتقادی مشی مسلحانه

• ۹. یک فرض خلاف واقع: پلورالیسم واقعی چه چیزی را ممکن می‌کرد؟

• ۱۰. نتیجه‌گیری و درس‌های امروز

• گاه‌شمار تحلیلی، راهنمای مطالعه آثار اصلی و کتابنامه

۱. مسئله، مفاهیم و روش مطالعه

بحث درباره چرایی پیدایش مبارزه مسلحانه در ایران دوره محمدرضا شاه پهلوی، معمولاً میان دو روایت تقلیل‌گرایانه گرفتار می‌شود. روایت نخست، همه کنشگران چپ و مذهبی مسلح را صرفاً «تروریست»، «عامل بیگانه» یا جوانانی شیفته خشونت می‌بیند و از پرسش درباره ساختار سیاسی، سرکوب، ممنوعیت تشکل مستقل و شکست راه‌های قانونی می‌گریزد. روایت دوم، هر اقدام مسلحانه را واکنشی ناگزیر و بنابراین اخلاقاً موجه به دیکتاتوری می‌داند. هر دو روایت، تاریخ را فقیر می‌کنند. اولی زمینه را حذف می‌کند؛ دومی اختیار، مسئولیت و امکان انتخاب بدیل را.

در این مقاله، «انسداد سیاسی» به وضعیتی گفته می‌شود که در آن تشکیل حزب مستقل، رقابت انتخاباتی مؤثر، گردش آزاد اطلاعات، فعالیت اتحادیه‌ای مستقل، اعتراض مسالمت‌آمیز و نظارت قضایی بر دستگاه امنیتی به‌شدت محدود است. «پلورالیسم» نیز صرفاً وجود چند نام حزبی نیست؛ بلکه امکان واقعی رقابت، سازمان‌دهی، نقد قدرت و تغییر مسالمت‌آمیز سیاست‌هاست. به همین دلیل، وجود حزب مردم و ایران نوین، یا بعداً حزب واحد رستاخیز، به‌تنهایی اثبات‌کننده تکثر سیاسی نبود؛ پرسش اساسی این است که آیا حزب مخالف می‌توانست مستقل از دربار و دولت شکل بگیرد، رسانه داشته باشد، انتخابات را ببرد و بدون تهدید امنیتی قدرت را نقد کند.

روش مطالعه دو مرحله دارد. نخست، آثار اصلی مدافعان مشی مسلحانه با «اصل انصاف تفسیری» خوانده می‌شوند: یعنی استدلال آنان تا حد ممکن از درون بازسازی می‌شود و میان آنچه واقعاً نوشته‌اند و آنچه بعدها به آنان نسبت داده شده تفکیک می‌گردد. دوم، این استدلال‌ها با پژوهش‌های تاریخی درباره ترکیب اجتماعی چریک‌ها، توسعه اقتصادی، آموزش عالی، عملکرد ساواک، احزاب دولتی و نتایج واقعی عملیات مسلحانه سنجیده می‌شود. بنابراین، ادراک کنشگر با واقعیت تاریخی یکی گرفته نمی‌شود. ممکن است یک چریک صادقانه باور داشته باشد تنها راه، اسلحه است؛ اما صداقت باور، درستی تجربی یا اخلاقی آن را تضمین نمی‌کند.

۲. پارادوکس دولت‌سازی و انسداد سیاسی در دوره پهلوی

۲.۱. توسعه واقعی، مشارکت محدود

دوره محمدرضا شاه پهلوی را نمی‌توان فقط با یک واژه توصیف کرد. ایران در این دوره شاهد گسترش سازمان برنامه، راه‌ها، برق‌رسانی، آموزش عمومی و عالی، شهرنشینی، صنعت، بهداشت، ارتش مدرن، اصلاحات ارضی، حق رأی زنان و رشد طبقه متوسط حرفه‌ای بود. دولت از بسیاری جهات «ظرفیت‌ساز» و سکولارساز بود و در مقایسه با جمهوری اسلامی، از حیث جهت‌گیری توسعه، حقوق مدنی زنان، رابطه با جهان و ساخت نهادهای مدرن تفاوت‌های بنیادین داشت. نادیده‌گرفتن این دستاوردها، تاریخ را به تبلیغات انقلابی فرو می‌کاهد.

اما توسعه اجتماعی و اقتصادی با توسعه سیاسی همگام نشد. پژوهشگران برای این هم‌زمانیِ نوسازی از بالا و سرکوب سیاسی از تعبیرهایی مانند «توسعه سرکوبگرانه» یا توسعه آمرانه استفاده کرده‌اند (Vahabzadeh, 2015). دانشگاه‌ها و مشاغل تخصصی گسترش یافتند، ولی بخش مهمی از نسل تحصیل‌کرده، امکان آزمودن ایده‌های سیاسی خود در احزاب مستقل، شوراها، اتحادیه‌ها و انتخابات رقابتی را نداشت. نتیجه، نوعی عدم‌تقارن بود: دولت شهروندان باسوادتر، متحرک‌تر و مطالبه‌گرتر تولید می‌کرد، اما مجاری مشارکت متناسب با آنان را گسترش نمی‌داد.

۲.۲. از فضای باز دهه ۱۳۲۰ تا پس‌لرزه ۲۸ مرداد

پس از کناره‌گیری رضاشاه در ۱۳۲۰ تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ایران دوره‌ای نسبتاً کثرت‌گرا، هرچند بی‌ثبات و آکنده از دخالت خارجی، خشونت خیابانی و ضعف دولت مرکزی را تجربه کرد. حزب توده، جبهه ملی، نیروهای مذهبی، مطبوعات متنوع، اتحادیه‌ها و نمایندگان مستقل در صحنه حضور داشتند. برای نسل بعدی، سرنگونی دولت مصدق در ۱۳۳۲ و سرکوب شبکه‌های ملی و چپ، فقط یک رویداد سیاسی نبود؛ به حافظه‌ای تبدیل شد که می‌گفت صندوق رأی، پارلمان و بسیج مدنی می‌توانند با زور برچیده شوند.

پس از کودتا، سازمان افسران حزب توده کشف و تقریباً نابود شد؛ شمار زیادی از اعضا زندانی یا اعدام شدند و شبکه‌های جبهه ملی و نهضت مقاومت نیز زیر فشار قرار گرفتند. تشکیل ساواک در اواخر دهه ۱۳۳۰، ظرفیت مراقبت، نفوذ و سرکوب را دائمی‌تر کرد (Encyclopaedia Iranica, “Communism iii”; Gasiorowski, “CIA in Persia”). این تحول برای فعالان جوان یک پیام عملی داشت: سازمان‌های بزرگ و علنی آسیب‌پذیرند، ارتباطات گسترده رد امنیتی برجای می‌گذارد و فعالیت آرام ممکن است پیش از رسیدن به جامعه خنثی شود.

۲.۳. فرصت کوتاه ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۲ و اثر روانی سرکوب

در سال‌های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۲ فضای سیاسی تا اندازه‌ای بازتر شد؛ جبهه ملی دوم، نهضت آزادی و جنبش دانشجویی فعال‌تر شدند. اما برخورد خشونت‌آمیز با اعتراضات ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و بازداشت و محدودکردن مخالفان، در ذهن بخشی از نسل جوان نشانه شکست دوباره سیاست علنی بود. آبراهامیان منشأ مستقیم بسیاری از گروه‌های چریکی را در همین نقطه می‌بیند: اعضای جوان‌تر، پس از مشاهده سرکوب تظاهرات و ناکامی اعتصاب و تحصن، روش‌های سنتی اپوزیسیون را زیر سؤال بردند و به مطالعه مائو، چه‌گوارا، فانون، انقلاب چین، کوبا، ویتنام و الجزایر روی آوردند (Abrahamian, 1980).

این نتیجه‌گیری از نظر تاریخی قابل فهم است، اما منطقیِ ضروری نبود. سرکوب یک راه مسالمت‌آمیز ثابت نمی‌کند که هر راه مسالمت‌آمیز دیگری برای همیشه ناممکن است، همان‌طور که موفقیت یک انقلاب چریکی در کشوری دیگر اثبات نمی‌کند شرایط ایران همان است. با این حال، جوانی که تجربه سیاسی‌اش از ۲۸ مرداد، ۱۶ آذر ۱۳۳۲، زندان، سانسور و ۱۵ خرداد تشکیل شده بود، ممکن بود «انتظار مؤثر بودن» کار قانونی را از دست بدهد. از این‌جا به بعد، اسلحه برای برخی نه فقط ابزار نظامی، بلکه پاسخ به بحران اعتبار سیاست شد.

۲.۴. احزاب کنترل‌شده و پیدایش حزب رستاخیز

در دهه ۱۳۴۰، نظام دوحزبیِ کنترل‌شده حزب مردم و ایران نوین، رقابت محدود و مهندسی‌شده‌ای را نمایش می‌داد. این احزاب در برخی سطوح برای جذب مدیران، سامان‌دادن انتخابات و انتقال مطالبات محلی کارکرد داشتند، اما جایگزین حزب مستقل و امکان واقعی انتقال قدرت نبودند. اعلام حزب رستاخیز در اسفند ۱۳۵۳/مارس ۱۹۷۵ و تبدیل کشور به نظام تک‌حزبی، تناقض را عریان‌تر کرد: در اوج رشد درآمد نفتی و جاه‌طلبی توسعه‌ای، تکثر رسمی نیز کاهش یافت (Amini, 2002; Encyclopaedia Iranica, Chronology).

نکته اساسی این نیست که اگر حزب رستاخیز تشکیل نمی‌شد، چریک‌ها فوراً اسلحه را کنار می‌گذاشتند؛ بخش اصلی نظریه آنان پیش‌تر شکل گرفته بود. اهمیت رستاخیز در این بود که ادعای اپوزیسیون درباره بسته‌بودن میدان را برای بخشی از جامعه باورپذیرتر می‌کرد. دولتی که خود را مدرن، قانونمند و سازنده می‌دانست، با حذف رقابت واقعی، از سرمایه سیاسی دستاوردهای توسعه‌ای خود می‌کاست. توسعه زمانی پایدارتر است که شهروند بتواند در تولید تصمیم نیز سهم داشته باشد، نه اینکه فقط دریافت‌کننده برنامه‌های از بالا باشد.

۳. چگونه انسداد سیاسی می‌تواند به رادیکالیسم مسلحانه بینجامد؟

انسداد سیاسی به‌خودی‌خود تفنگ تولید نمی‌کند. بسیاری از مردم در حکومت‌های بسته، منفعل می‌شوند؛ برخی مهاجرت می‌کنند؛ برخی به حرفه، فرهنگ یا فعالیت صنفی روی می‌آورند؛ و گروهی نیز راه اصلاح تدریجی را ادامه می‌دهند. برای تبدیل انسداد به مبارزه مسلحانه، چند سازوکار باید بر هم منطبق شوند. در ایران دهه ۱۳۴۰، این سازوکارها در بخشی کوچک اما پرانرژی از نسل دانشگاهی به هم رسیدند.

۱. بی‌اعتبارشدن میانه‌روی: وقتی فعال مسالمت‌جو بارها بازداشت می‌شود، حزب مستقل مجوز نمی‌گیرد و انتخابات نتیجه قابل تغییر ندارد، رادیکال می‌تواند معتدل را «بی‌عمل» یا «سازشکار» معرفی کند. سرکوب، ناخواسته بازار سیاسی را به سود کسانی تغییر می‌دهد که وعده گسست کامل می‌دهند.

۲. فقدان کارآموزی دموکراتیک: حزب آزاد فقط ابزار کسب قدرت نیست؛ مدرسه مذاکره، بودجه‌نویسی، ائتلاف، پذیرش شکست، پاسخ‌گویی و مصالحه است. وقتی این مدرسه وجود ندارد، جوان سیاسی ممکن است نظریه بسیار بخواند اما مهارت اداره جامعه را نیاموزد.

۳. گزینش امنیتی و منطق سلول مخفی: فشار پلیسی، گروه‌ها را کوچک، سلسله‌مراتبی و کم‌اطلاع از جامعه می‌کند. اعضایی که ریسک بالا، اطاعت و رازپوشی دارند باقی می‌مانند؛ افراد محتاط، منتقد یا علاقه‌مند به کار علنی حذف می‌شوند. سازمان به‌تدریج جامعه را از پشت عینک امنیتی خود می‌بیند.

۴. بحران ارتباط و جانشینی «عمل» به جای سازمان: وقتی ارتباط پایدار با کارگر، روستایی و محله دشوار است، عملیات نمایشی می‌تواند به‌عنوان وسیله ارتباط جمعی تصور شود: عملی که خبرش پخش شود، ترس را بشکند و مخاطب ناشناخته را بیدار کند. همین ایده قلب نظریه پویان و احمدزاده بود.

۵. الگوی موفق خارجی: پیروزی انقلاب کوبا با گروهی کوچک، جنگ الجزایر، مقاومت ویتنام و مبارزه فلسطینی، برای نسل آن روز شواهد زنده‌ای به نظر می‌رسید که اراده انقلابی می‌تواند بر دولت مجهز غلبه کند. تفاوت‌های نهادی، جغرافیایی و اجتماعی کشورها اغلب در شور الگوپذیری کم‌رنگ شد.

۶. اخلاق فداکاری و منزلت شهادت: در فضای بسته، عمل پرخطر ممکن است از نظر اخلاقی بر کار روزمره، تخصص، مصالحه و اصلاح تدریجی برتری نمادین پیدا کند. زندان، شکنجه و اعدام نیز شهید و اسطوره می‌سازند؛ اسطوره‌هایی که نسل بعد را جذب می‌کنند.

۷. قطعیت ایدئولوژیک: وقتی یک گروه خود را حامل «علم تاریخ»، نماینده واقعی طبقه کارگر یا مفسر اصیل دین بداند، اختلاف نظر به‌سادگی از خطا به خیانت تبدیل می‌شود. ترکیب این قطعیت با سازمان مخفی و سلاح، خطر حذف داخلی را بالا می‌برد.

۴. زمینه جهانی: کوبا، الجزایر، ویتنام، چین و فلسطین

مبارزه مسلحانه ایرانی را نمی‌توان فقط واکنشی داخلی دانست. دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در جهان، عصر استعمارزدایی، جنگ ویتنام، انقلاب کوبا، چه‌گوارا، مائوئیسم، جبهه آزادی‌بخش ملی الجزایر، جنبش‌های آزادی‌بخش آفریقا و سازمان‌های فلسطینی بود. در دانشگاه‌های اروپا و آمریکا نیز «چپ نو» علیه امپریالیسم، جنگ و سرمایه‌داری بسیج می‌شد. دانشجوی ایرانی در تهران، تبریز، اروپا یا کالیفرنیا، خود را در یک درام جهانی می‌دید که قهرمان آن، چریک جوان و فداکار بود، نه مدیر میانی یک وزارتخانه.

احمدزاده آشکارا به افق گشوده‌شده در آمریکای لاتین اشاره می‌کند و نوشته‌اش با بحث رژی دبره و چه‌گوارا درگیر است. گروه‌های مرتبط با جزنی و فداییان، اعضایی برای آموزش به پایگاه‌های فلسطینی فرستادند. بنیان‌گذاران مجاهدین تجربه‌های الجزایر، کوبا و ویتنام را مطالعه کردند و شماری از اعضا در پایگاه‌های فلسطینی آموزش دیدند. سازمان انقلابی حزب توده نیز از شکاف چین و شوروی، انقلاب کوبا و مائوئیسم تأثیر گرفت و اعضایی را برای آموزش به کردستان عراق، کوبا و چین فرستاد (Abrahamian, 1980; Encyclopaedia Iranica, “Communism iii”).

این انتقال ایده‌ها گزینشی بود. از کوبا، تصویر گروه کوچک پیروز گرفته شد، اما ضعف دولت باتیستا، جغرافیای کوهستانی و پیوندهای اجتماعی خاص آن کمتر دیده شد. از الجزایر، مشروعیت مبارزه ضد استعمار اقتباس شد، درحالی‌که ایران مستعمره کلاسیک نبود و دولت پهلوی، با وجود وابستگی امنیتی و اقتصادی به غرب، دولت ملیِ دارای دستگاه اداری و مشروعیت توسعه‌ای بود. از چین، مفهوم جنگ طولانی و روستا گرفته شد، اما اصلاحات ارضی و ساخت اجتماعی ایران، انتقال مکانیکی مدل را دشوار می‌کرد. از فلسطین، آموزش و همبستگی ضد امپریالیستی آمد، اما مسئله اشغال سرزمینی با ساختار سیاسی ایران یکسان نبود.

بنابراین، فضای جهانی «امکان تخیل» را فراهم کرد: نشان داد جوانی کم‌شمار می‌تواند تاریخ را به حرکت درآورد. اما همین تخیل، خطر قیاس ناروا را نیز داشت. موفقیت چند جنبش مسلحانه، شکست‌های بسیار بیشتری را که کمتر اسطوره شده بودند پنهان می‌کرد. نظریه‌پردازان ایرانی گاهی از نمونه‌های پیروز، ضرورت عام ساختند و از تفاوت‌های ایران، استثناهایی که با اراده انقلابی حل می‌شوند.

۵. چهار صورت‌بندی نظری: پویان، احمدزاده، جزنی و شهرام

۵.۱. امیرپرویز پویان: شکستن «دو مطلق»

رساله «ضرورت مبارزه مسلحانه و رد تئوری بقا» در ۱۳۴۹، یکی از فشرده‌ترین صورت‌بندی‌های روان‌شناختی و سیاسی مشی چریکی است. پویان از مسئله‌ای واقعی آغاز می‌کند: پس از ۲۸ مرداد، انقلابیون رابطه پایدار و مستقیم با توده‌ها ندارند، شرایط دموکراتیک برای آموزش و سازمان‌دهی سیاسی وجود ندارد و دستگاه سرکوب، هر شبکه آشکار را در معرض نابودی قرار می‌دهد. در چنین وضعی، برخی فعالان پیشنهاد می‌کردند نیروها باید نخست «بقا» یابند، کادر حفظ کنند و از اقدام زودرس بپرهیزند. پویان این احتیاط را، اگر به انتظار نامحدود تبدیل شود، نظریه انفعال می‌دانست (پویان، ۱۳۴۹، به‌ویژه صص. ۲۴-۲۶).

مفهوم مشهور او «دو مطلق» است: در ذهن مردم، قدرت دشمن مطلق و ناتوانی خودشان نیز مطلق شده است. پس نخستین وظیفه پیشاهنگ، اثبات عملی ضربه‌پذیری حکومت و امکان مقاومت است. عمل مسلحانه در این نگاه، صرفاً برای حذف یک مأمور یا تصرف یک نقطه نیست؛ یک پیام عمومی است که می‌گوید ترس می‌تواند شکسته شود. ارزش نظری پویان در این است که سیاست را فقط توزیع منابع نمی‌بیند؛ اعتبار، امید، ترس و احساس توانایی جمعی را نیز عامل می‌داند.

اما ضعف بنیادی استدلال در جهش از «نیاز به شکستن ترس» به «ضرورت اسلحه» است. راه‌های دیگری مانند شبکه‌های صنفی، اعتصاب، مطبوعات زیرزمینی، فعالیت حقوقی، هنر، دانشگاه، انجمن‌های حرفه‌ای و نافرمانی مدنی نیز می‌توانند ترس را بشکنند. افزون بر این، عملیات مسلحانه ممکن است به‌جای نزدیک‌کردن پیشاهنگ به جامعه، دولت را در روایت امنیتی‌اش تقویت کند و هزینه ارتباط اجتماعی را بالاتر ببرد. پویان می‌پذیرد که پیشاهنگ در «دریای حمایت مردم» شنا نمی‌کند؛ اما از این فقدان پیوند، نتیجه می‌گیرد عمل پرخطر باید پیشاپیش جای آن پیوند را بسازد. این یک فرض قابل آزمون بود، نه حقیقتی بدیهی.

۵.۲. مسعود احمدزاده: «هم استراتژی، هم تاکتیک»

احمدزاده در «مبارزه مسلحانه، هم استراتژی هم تاکتیک» از تجربه ناکام کار سیاسی کلاسیک آغاز می‌کند. او می‌نویسد گروهش کوشیده بود بر الگوی چین، ابتدا میان کارگران و دهقانان کار کند و سپس به عمل نظامی برسد؛ اما سیستم پلیسی، شکست‌های پیشین، تبلیغات حکومتی و بی‌اعتمادی مردم، ارتباط توده‌ای را ناممکن ساخته بود. در نتیجه، ایجاد حزب از راه کار آرام و گسترده را ذهنی و غیرعملی دانست و به این جمع‌بندی رسید که باید روش تازه‌ای پیدا کرد (احمدزاده، ۱۳۴۹، صص. ۳-۵).

نوآوری رادیکال او این بود که عمل مسلحانه را نه مرحله نهایی پس از تشکیل حزب، بلکه خودِ راه ساختن پیشاهنگ و برانگیختن جنبش توده‌ای دانست. اسلحه هم وسیله بود و هم بخشی از هدف سیاسی؛ هم استراتژی و هم تاکتیک. در جایی فرمول را تا حد جمله کوتاه «تنها راه، عمل مسلحانه است» فشرده می‌کند (همان، ص. ۳۹). این نظریه با فضای آمریکای لاتین و بحث «کانون چریکی» پیوند داشت: گروه کوچک با عمل نمونه‌وار، تضادها را آشکار و جامعه را از سکون خارج می‌کند.

قوت تشخیص احمدزاده، دیدن اثر دستگاه امنیتی بر امکان سازمان‌دهی علنی و جدی‌گرفتن تجربه شکست اپوزیسیون بود. ضعف آن، داوری بسته و خودتأییدگر است. اگر عملیات حمایت ایجاد کند، نظریه درست شمرده می‌شود؛ اگر حمایت ایجاد نکند، گفته می‌شود عملیات کافی، درست یا پیگیر نبوده است. از سوی دیگر، وقتی ارتباط واقعی با جامعه محدود است، چگونه می‌توان با اطمینان از آمادگی نهفته توده‌ها سخن گفت؟ نظریه، کمبود داده اجتماعی را با ایمان تاریخی پر می‌کند.

پیامد سازمانی نیز مهم است. احمدزاده عمل را معیار صداقت و تمایز انقلابی از «اپورتونیسم» می‌گیرد. چنین اخلاقی می‌تواند شجاعت و فداکاری واقعی بیافریند، اما هم‌زمان، گفت‌وگوی نظری، احتیاط، تخصص و نقد درون‌گروهی را به سوءظن آلوده کند. وقتی «عمل» یگانه معیار حقیقت شود، کسی که درباره زمان، هدف یا هزینه عملیات سؤال دارد ممکن است نه منتقد، بلکه فرد متزلزل تلقی شود. این منطق بعداً در برخی سازمان‌های مخفی، زمینه حذف و تصفیه را تقویت کرد؛ هرچند نباید همه آن نتایج را مستقیماً به شخص احمدزاده فروکاست.

۵.۳. بیژن جزنی: محور مسلحانه، اما نه انکار همه اشکال مبارزه

بیژن جزنی در مقایسه با صورت‌بندی احمدزاده، تاریخی‌تر و انعطاف‌پذیرتر بود. در «مبرم‌ترین مسائل جنبش انقلابی ما در لحظه کنونی» ــ که بعدها با عنوان «نبرد با دیکتاتوری شاه» نیز شناخته شد ــ مرحله فوری مبارزه را ضد دیکتاتوری و دموکراتیک می‌دانست و شعار راهبردی را مقابله با دیکتاتوری شاه قرار می‌داد. برای او، مسئله فقط انقلاب سوسیالیستی فوری نبود؛ باید ائتلافی اجتماعی علیه تمرکز قدرت ساخته می‌شد (جزنی، ۱۳۵۲/۱۳۵۴، ص. ۱۵).

جزنی در عین حال استدلال می‌کرد که در شرایط سرکوب، مبارزه صرفاً سیاسی دوام نمی‌آورد و عملیات مسلحانه باید محور حفظ پیشاهنگ و گشودن راه ارتباط با جامعه باشد. تعبیر مشهور او، مبارزه مسلحانه به‌مثابه «نقبی به سوی توده» است. بااین‌حال، برخلاف برداشت‌های شتاب‌زده از نظریه «موتور کوچک و موتور بزرگ»، او انتظار انفجار سریع توده‌ای را خطرناک می‌دانست و بر طولانی‌بودن فرایند، کار سیاسی، مبارزه اقتصادی و استفاده از اشکال متنوع تأکید می‌کرد (همان، صص. ۱۹ و ۳۷؛ جزنی، ۱۳۵۳).

مزیت جزنی این بود که میان عملیات نظامی و سیاست توده‌ای تمایز می‌گذاشت و می‌دانست پیشاهنگ مسلح هنوز حزب طبقه کارگر نیست. او همچنین کوشید ویژگی‌های تاریخی دولت پهلوی، طبقات، اصلاحات ارضی و تغییرات اجتماعی ایران را جدی‌تر از نسخه‌برداری ساده از کوبا بررسی کند. از این نظر، جزنی درون سنت چریکی، صدای اصلاح و واقع‌گرایی بود.

اما تناقض باقی می‌ماند: اگر اشکال سیاسی، صنفی و اقتصادی مهم‌اند، چرا باید همگی زیر محور نظامی قرار گیرند؟ سلاح فقط ابزار خنثی نیست؛ منابع، زمان، گزینش اعضا، ساختار فرماندهی و رابطه گروه با مردم را تغییر می‌دهد. سازمانی که برای بقا به پنهان‌کاری و واکنش سریع نیاز دارد، به‌سختی می‌تواند هم‌زمان فرهنگ باز، بحث طولانی، انتخاب رهبری و پاسخ‌گویی دموکراتیک بسازد. جزنی خطر شتاب‌زدگی را دید، اما هنوز وزن سازمان‌ساز اسلحه را کمتر از واقع برآورد کرد.

۵.۴. تقی شهرام و بیانیه ۱۳۵۴: تغییر ایدئولوژی و خشونت داخلی

«بیانیه اعلام مواضع ایدئولوژیک سازمان مجاهدین خلق ایران» در مهر ۱۳۵۴، که با رهبری تقی شهرام و بهرام آرام پیوند خورده است، نقطه عطفی در گذار بخشی از مجاهدین از ترکیب اسلام انقلابی و مفاهیم مارکسیستی به مارکسیسم-لنینیسم بود. بیانیه درباره مرحله انقلاب، طبقات، رابطه پیشاهنگ مسلح با طبقه کارگر، جنبش خودبه‌خودی کارگری، اشکال نوین تشکیلات و آمادگی برای عمل مسلحانه بحث می‌کرد. در این نگاه، ایدئولوژی مذهبی مانع انسجام علمی و طبقاتی شمرده می‌شد و پیشاهنگ باید خود را بر پایه رهبری پرولتاریا بازسازی کند (بیانیه اعلام مواضع ایدئولوژیک، ۱۳۵۴).

این تحول را نمی‌توان صرفاً «بحث نظری» دانست. تغییر ایدئولوژیک با فشار سازمانی، حذف مخالفان و قتل مجید شریف‌واقفی همراه شد؛ رویدادی که نشان می‌دهد ترکیب قطعیت ایدئولوژیک، تمرکز اطلاعات، انضباط مخفی و سلاح چگونه می‌تواند خشونت را از دشمن بیرونی به درون سازمان منتقل کند (Abrahamian, 1992; Encyclopaedia Iranica, “Communism iii”). باید دقیق بود: همه اعضای مجاهدین این تغییر و خشونت را نپذیرفتند و جریان اسلامی سازمان به حیات جداگانه ادامه داد. بنابراین، شهرام نماینده همه مجاهدین یا همه چپ نبود.

اهمیت تحلیلی تجربه شهرام در اصل «وسیله و هدف» است. سازمانی که برای جامعه بی‌طبقه، آزادی انسان و رهایی کارگر مبارزه می‌کند، اگر در درون خود حق اختلاف، خروج، اقناع و حرمت جان را رعایت نکند، در عمل شکل کوچکی از اقتدارگرایی آینده را می‌سازد. اسلحه نه فقط علیه حکومت، بلکه در تعیین حقیقت درون سازمان دخالت می‌کند. از این منظر، نقد مشی مسلحانه صرفاً نقد کارآمدی نیست؛ نقد اخلاق و نهاد نیز هست.

۶. از نظریه تا سازمان

۶.۱. چریک‌های فدایی خلق: سیاهکل، تبلیغ مسلحانه و بن‌بست توده‌ای

سازمان چریک‌های فدایی خلق از پیوند چند محفل عمده، به‌ویژه جریان جزنی-ظریفی و جریان احمدزاده-پویان، شکل گرفت. حمله سیاهکل در ۱۹ بهمن ۱۳۴۹/۸ فوریه ۱۹۷۱ از نظر نظامی محدود و شکست‌خورده بود، اما از نظر نمادین اهمیت یافت: نشان داد گروهی حاضر است به‌صورت علنی با دستگاه امنیتی درگیر شود و هزینه مرگ را بپذیرد. نام و اسطوره سیاهکل، جذب نیرو و ادبیات «شکستن سکوت» را تقویت کرد (Abrahamian, 1980; Vahabzadeh, 2015; Rahnema, 2021).

فداییان توانستند شبکه‌های شهری بسازند، در دانشگاه‌ها اعتبار نمادین به دست آورند و حکومت را وادار به صرف منابع امنیتی و تبلیغاتی کنند. اما معیار راهبردی خودشان ــ تبدیل عمل پیشاهنگ به قیام توده‌ای و پیوند پایدار با کارگران ــ تحقق نیافت. آبراهامیان می‌نویسد تا اواخر ۱۹۷۵، جنبش در میان روشنفکران دانشگاهی محصور مانده و پس از پنج سال نتوانسته بود «انقلاب مردم» را شعله‌ور کند. همین بن‌بست، اختلافی جدی میان ادامه‌دهندگان نبرد مسلحانه و طرفداران کار سیاسی و کارگری بیشتر پدید آورد (Abrahamian, 1980).

نتیجه مهم این است که شجاعت فردی و موفقیت نمادین با موفقیت سازمانی و سیاسی یکی نیست. فداییان در تولید اسطوره، ادبیات و هویت اعتراضی کامیاب‌تر از ساختن ائتلاف اجتماعی پایدار بودند. تلفات سنگین، عمر کوتاه کادرها و فشار امنیتی نیز امکان انباشت تجربه، نقد راهبرد و تربیت مدیر سیاسی را محدود کرد. حکومت با اعدام، شکنجه، دادگاه‌های نظامی و حذف سیاسی، مسئولیت مهمی در این چرخه داشت؛ اما خود سازمان نیز با تبدیل اسلحه به محور، راه خروج از چرخه را دشوارتر کرد.

۶.۲. مجاهدین خلق: ناامیدی از سیاست مسالمت‌آمیز

مجاهدین خلق از شاخه مذهبی‌ترِ ملی‌گرایی مصدقی و نهضت آزادی برخاستند. بنیان‌گذاران اصلی، جوانان دانشگاه‌دیده و عمدتاً مهندس بودند که پس از ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ از کار سیاسی مسالمت‌آمیز ناامید شدند و از ۱۳۴۴/۱۹۶۵ یک محفل مخفی را سازمان دادند. محمد حنیف‌نژاد تجربه‌های الجزایر، کوبا و ویتنام را مطالعه کرد؛ سازمان کوشید ایمان شیعی، عدالت اجتماعی، ملی‌گرایی ضد استبدادی و مفاهیم مارکسیستیِ تحلیل طبقه و تاریخ را در یک ایدئولوژی انقلابی تلفیق کند (Abrahamian, 1980, 1992; Encyclopaedia Iranica, “Communism iii”).

جذابیت مجاهدین برای بخشی از نسل مذهبیِ مدرن در این بود که میان دینداری و علم، اسلام و عدالت اجتماعی، و هویت ملی و مبارزه ضد امپریالیستی پلی می‌زدند. آنان نیز معتقد بودند ساختار سیاسی اجازه حزب و بسیج قانونی نمی‌دهد و تنها سازمان مخفی می‌تواند برای سرنگونی آماده شود. آموزش نظامی برخی اعضا در پایگاه‌های فلسطینی، بر این جهت‌گیری افزود. بازداشت گسترده کادرها در ۱۳۵۰ و آغاز عملیات بعدی، سازمان را وارد همان منطق فرسایشی کرد که فداییان تجربه می‌کردند.

نکته‌ای که پرسش «چرا تکنوکراسی نه؟» را پیچیده می‌کند این است که خاستگاه مجاهدین خود از مهندسان و تکنوکرات‌های مذهبی بود. آنان ناتوان از ساختن نبودند؛ بلکه «ساختن درون دولت موجود» را بی‌اثر یا همدستی با نظمی وابسته و غیرپاسخ‌گو می‌دانستند. این داوری، انتخاب آنان بود و باید نقد شود، اما نمی‌توان آن را به ناآگاهی فنی فروکاست. مسئله، تعریف متفاوت از سازندگی بود: حکومت، سازندگی را برنامه، صنعت و اداره می‌دید؛ انقلابی، نخست دگرگونی قدرت و سپس ساختن را ضروری می‌دانست.

۶.۳. مجاهدین مارکسیست و پیکار: تداوم و بازنگری مشی مسلحانه

پس از تغییر ایدئولوژیک ۱۳۵۴، شاخه مارکسیست مجاهدین تا سال‌های انقلاب با عنوان‌هایی مانند «مجاهدین مارکسیست-لنینیست» شناخته شد و در ۱۶ آذر ۱۳۵۷ نام «سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر» را اعلام کرد. بنابراین، پیکار به معنای دقیق سازمانی، محصول واپسین ماه‌های سلطنت و فضای پس از گشایش انقلابی بود، نه سازمانی که از آغاز دهه ۱۳۴۰ با همین نام فعالیت کرده باشد (Abrahamian, 1980; پیکار، ۱۳۵۷).

پیکار بخشی از میراث چریکی را حفظ کرد، اما در آستانه انقلاب از الگوی صرفِ عملیات شهری به ایده مسلح‌کردن هسته‌های خلق و قیام توده‌ای توجه بیشتری نشان داد. این تغییر، خود اعترافی ضمنی بود که عملیات محدودِ پیشاهنگ نتوانسته است جای سازمان‌یابی گسترده را بگیرد. بااین‌حال، زبان طبقاتی سخت، مرکزیت ایدئولوژیک و میراث مخفی‌کاری، ظرفیت ائتلاف و سیاست دموکراتیک را محدود می‌کرد. سرنوشت پیکار در جمهوری اسلامی و سرکوب گسترده آن، موضوعی جداگانه است؛ در این مقاله فقط نسبت آن با سنت مسلحانه دوره شاه بررسی می‌شود.

۶.۴. حزب توده: «سازمان نظامی» با چریک شهری یکی نبود

در بحث عمومی گاهی «سازمان نظامی حزب توده» کنار فداییان و مجاهدین قرار می‌گیرد؛ اما این قیاس از نظر تاریخی دقیق نیست. سازمان افسران حزب توده عمدتاً شبکه‌ای مخفی در نیروهای مسلح در دهه ۱۳۲۰ و اوایل دهه ۱۳۳۰ بود. پس از کودتای ۱۳۳۲، شبکه کشف و در ۱۳۳۳/۱۹۵۴ تقریباً نابود شد؛ شماری از افسران اعدام و بسیاری زندانی شدند. این سازمان، مشی «کانون چریکی» دهه ۱۳۴۰ را تدوین نکرده بود و هدف و روش آن با عملیات شهری فداییان تفاوت داشت (Encyclopaedia Iranica, Chronology; “Communism iii”).

حزب توده ارتدوکسِ پس از ۱۳۳۲، عمدتاً در تبعید و تحت نفوذ خط شوروی، از ماجراجویی مسلحانه فاصله داشت و شماری از نویسندگان نزدیک به آن، نظریه «تبلیغ مسلحانه» را انحراف می‌دانستند. آنچه به مشی چریکی نزدیک‌تر بود، «سازمان انقلابی حزب توده ایران» بود که در ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۲ از میان اعضای جوان و منتقد شکل گرفت، از تجربه کوبا و مائوئیسم تأثیر پذیرفت، انقلاب دهقانی را مطرح کرد و برخی اعضایش برای آموزش چریکی به کردستان عراق، کوبا و چین رفتند (Encyclopaedia Iranica, “Communism iii”).

این تفکیک نشان می‌دهد که «چپ» یک بلوک واحد نبود. بخشی از آن سلاح را ضرورت می‌دانست، بخشی آن را زودرس و خرده‌بورژوایی می‌خواند، و بخشی میان حفظ سلاح و گسترش کار توده‌ای در نوسان بود. همین مناقشه، بهترین شاهد علیه ادعای اجتناب‌ناپذیری است: حتی در شرایط سیاسی مشابه، مارکسیست‌ها به راهبردهای متفاوت رسیدند.

۶.۵. سربداران و قیام آمل: امتداد پس از انقلاب

سربداران را نیز باید با دقت زمانی بررسی کرد. «سازمان انقلابیون کمونیست» در ۱۳۴۸/۱۹۶۹ میان فعالان کنفدراسیون دانشجویان ایرانی در کالیفرنیا شکل گرفت و خط مائوئیستی داشت؛ این جریان بعدها با گروه‌های دیگر در «اتحادیه کمونیست‌های ایران» ادغام شد. اما استقرار اصلی در ایران، نام‌گذاری نیروهای جنگلی به «سربداران» و حمله ناموفق به آمل در پاییز و زمستان ۱۳۶۰/۱۹۸۱-۱۹۸۲، پس از سقوط شاه و علیه جمهوری اسلامی رخ داد (Encyclopaedia Iranica, “Communism iii”).

بنابراین، سربداران را نمی‌توان بدون توضیح در فهرست سازمان‌های چریکیِ فعال علیه محمدرضا شاه گذاشت. اهمیت آن برای این مقاله، نشان‌دادن دوام یک منطق است: تصور اینکه یک هسته مسلحِ مصمم می‌تواند با آغاز نبرد، مردم محلی را به قیام عمومی بکشاند. شکست آمل و تلفات و اعدام‌های گسترده بعدی، بار دیگر فاصله میان اراده پیشاهنگ و رفتار واقعی جامعه را نشان داد. تغییر رژیم نیز به‌خودی‌خود این الگوی فکری را از میان نبرد.

۶.۶. جدول تفکیک تاریخی و مفهومی

۷. چرا «تفنگ» به‌جای «تکنوکراسی»؟

پرسش محوری این مقاله، پرسشی اخلاقی و سیاسی است: چرا جوانان باهوش، دانشگاه‌دیده و توانمند، به‌جای مهندسی، پزشکی، مدیریت، برنامه‌ریزی، صنعت و اصلاح نهادها، زندگی خود و دیگران را در مسیر جنگ زیرزمینی گذاشتند؟ پاسخ نخست این است که صورت‌بندی «تکنوکراسی یا تفنگ» تا اندازه‌ای دوگانه کاذب است. اکثریت عظیم جوانان تحصیل‌کرده وارد حرفه‌ها، دانشگاه، دولت و بخش خصوصی شدند. چریک‌ها اقلیتی بسیار کوچک بودند؛ اما چون کشته‌شدن، دادگاه و عملیات آنان خبرساز و اسطوره‌ساز بود، در حافظه تاریخی بزرگ‌تر از وزن عددی‌شان دیده می‌شوند.

آبراهامیان برای ۳۰۶ نفر از ۳۴۱ عضو کشته‌شده سازمان‌های طرفدار مبارزه مسلحانه در فاصله ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۷، اطلاعات شغلی گرد آورد. ۲۸۰ نفر، یعنی ۹۱٫۵ درصد، به لایه روشنفکری و تحصیل‌کرده تعلق داشتند: ۱۳۹ دانشجو، ۳۶ مهندس، ۲۷ معلم، ۲۰ کارمند، ۲۰ متخصص، شش پزشک و گروه‌های دیگر. جنبش در زمان سقوط اقتصادی شکل نگرفت؛ برعکس، هم‌زمان با رونق طبقه متوسط، افزایش حقوق، فرصت شغلی فارغ‌التحصیلان و گسترش چشمگیر دانشگاه بود. به تعبیر او، انگیزه اصلی بیشتر «خشم اجتماعی، اخلاقی و سیاسی» بود تا محرومیت اقتصادی (Abrahamian, 1980).

این داده یک حقیقت دوگانه را نشان می‌دهد. از یک سو، ادعای اینکه چریک‌ها صرفاً محصول فقر بودند نادرست است. از سوی دیگر، رشد اقتصادی به‌تنهایی وفاداری سیاسی نمی‌سازد. تحصیلات، انتظار مشارکت، کرامت و اثرگذاری را بالا می‌برد. جوانی که می‌تواند سد و کارخانه طراحی کند، ممکن است بپرسد چرا نمی‌تواند روزنامه، حزب یا اتحادیه مستقل بسازد. اگر پاسخ حکومت عمدتاً امنیتی باشد، بخشی از سرمایه انسانی تولیدشده علیه نظام سیاسی بسیج می‌شود.

۷.۱. پنج دلیل برای بی‌اعتبارشدن مسیر تکنوکراتیک در ذهن رادیکال‌ها

۱. تکنوکراسی به‌مثابه جذب و همدستی: مارکسیست‌ها دولت پهلوی را وابسته و نماینده سرمایه‌داری کمپرادور می‌دانستند. در این چارچوب، مهندس یا مدیر دولتی نه سازنده مستقل، بلکه بهبوددهنده ماشینی تلقی می‌شد که باید سرنگون شود. این داوری، بسیاری از ظرفیت‌های واقعی دولت و امکان اصلاح از درون را دست‌کم می‌گرفت.

۲. نبود مسیر سیاسی برای متخصص منتقد: متخصص می‌توانست در برنامه‌ریزی فنی پیشرفت کند، اما نقد قدرت، امنیت، انتخابات و سلطنت هزینه بیشتری داشت. جدایی میان «صلاحیت فنی مجاز» و «مخالفت سیاسی ممنوع» باعث می‌شد برخی حرفه را قفس طلایی ببینند.

۳. برتری اخلاقی فداکاری بر کار تدریجی: در فرهنگ رادیکال، زندان و مرگ نشانه اصالت بود؛ بودجه‌نویسی، مذاکره و اصلاح اداری می‌توانست محافظه‌کاری جلوه کند. عملیات، نتیجه فوری و قابل روایت داشت؛ نهادسازی آهسته، بی‌نام و پر از مصالحه بود.

۴. افق زمانی کوتاه و تصور بحران قریب‌الوقوع: بسیاری باور داشتند تضادها به نقطه انفجار رسیده و انقلاب نزدیک است. در چنین ذهنیتی، ده سال کار حرفه‌ای و حزبی اتلاف زمان به نظر می‌رسید. تاریخ نشان داد پیش‌بینی قیام فوری در اوایل دهه ۱۳۵۰ نادرست بود، هرچند بحران انقلابی در ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷ از مسیر دیگری پدید آمد.

۵. هویت نسلی و شبکه همسالان: محفل دانشگاهی و دوستی‌های عمیق، ریسک را جمعی و قابل تحمل می‌کرد. وقتی بهترین دوست، هم‌کلاسی یا هم‌سلولی راه مبارزه را برمی‌گزید، خروج از گروه می‌توانست خیانت به رفاقت و آرمان تلقی شود. تصمیم سیاسی در خلأ فردی گرفته نمی‌شد.

۷.۲. اما بدیل‌ها واقعاً وجود داشتند

نباید از محدودیت سیاسی به این نتیجه رسید که هیچ بدیلی وجود نداشت. فعالیت حرفه‌ای مستقل، دانشگاهی، فرهنگی، حقوق بشری، صنفی، مذهبی غیرخشونت‌آمیز، شبکه‌های محلی، مطبوعات خارج کشور، کار دانشجویی و فشار بین‌المللی، هرچند پرهزینه و محدود، امکان‌هایی واقعی بودند. جبهه ملی، نهضت آزادی، روشنفکران مستقل، وکلا، نویسندگان و انجمن‌های حرفه‌ای نمونه‌هایی از استمرار سیاست غیرمسلحانه‌اند. حتی درون چپ، حزب توده و منتقدان «تبلیغ مسلحانه» راهبردهای دیگری پیشنهاد می‌کردند.

مهم‌تر اینکه سیاست فقط انتخاب میان اطاعت و انقلاب نیست. حفظ دانش، ساخت شبکه اعتماد، تربیت مدیر، دفاع حقوقی از زندانیان، توسعه نهاد حرفه‌ای و نقد فرهنگی می‌تواند در لحظه گشایش سیاسی سرمایه‌ای تعیین‌کننده باشد. یکی از زیان‌های مشی چریکی این بود که بخشی از پرتوان‌ترین جوانان را از انباشت چنین سرمایه‌ای بازداشت. حکومت نیز با ندادن فضای کافی، این اتلاف سرمایه انسانی را تشدید کرد. مسئولیت دوطرف نامتقارن است، اما واقعی است.

۸. ترازنامه انتقادی مشی مسلحانه

۸.۱. آنچه مدافعان توانستند واقعاً به دست آورند

برای نقد منصفانه باید اثرهای واقعی، هرچند محدود، دیده شوند. عملیات فداییان و مجاهدین برای بخشی از جوانان نشان داد دستگاه امنیتی شکست‌ناپذیر نیست و مقاومت هزینه‌پذیر وجود دارد. زندان و دادگاه برخی فعالان، افکار عمومی دانشجویی و شبکه‌های خارج کشور را بسیج کرد. ادبیات آنان مسئله شکنجه، استقلال، عدالت اجتماعی، وابستگی و آزادی را به بحث عمومی آورد. شجاعت شخصی بسیاری از اعضا، حتی برای منتقدان ایدئولوژی و روش‌شان، انکارشدنی نیست.

همچنین، مسئولیت حکومت در تولید اسطوره نباید نادیده گرفته شود. شکنجه، اعدام، دادگاه‌های غیرعلنی، قتل زندانیان و سانسور، به مخالف مسلح امکان می‌دهد خود را تنها صدای شرافت معرفی کند. اگر حکومت با قانون و شفافیت پاسخ ندهد، حتی عملیات نامحبوب می‌تواند در هاله مظلومیت قرار گیرد. از این نظر، سرکوب بی‌ضابطه فقط خطای اخلاقی نبود؛ خطای راهبردی نیز بود.

۸.۲. ناکامی‌های تجربی و سیاسی

۱. فقدان پیوند توده‌ای: پیش‌بینی اصلی ــ تبدیل عمل پیشاهنگ به جنبش گسترده کارگری و مردمی ــ در سال‌های اوج چریکی تحقق نیافت. سازمان‌ها عمدتاً در محیط دانشگاهی و روشنفکری متمرکز ماندند.

۲. تلفات و فرسایش کادر: عمر کوتاه عملیاتی، دستگیری و مرگ رهبران، یادگیری سازمانی را مختل کرد. هر نسل تازه ناچار بود بخشی از تجربه را دوباره از صفر بسازد.

۳. تشدید دولت امنیتی: عملیات به حکومت بهانه و انگیزه برای گسترش مراقبت، نفوذ، دادگاه نظامی و تبلیغات «تروریسم» داد. این توجیه، مسئولیت سرکوب نامشروع را از حکومت سلب نمی‌کند، اما اثر متقابل راهبردها را نشان می‌دهد.

۴. جایگزینی نمایندگی با پیشاهنگی: گروه کوچک، بدون رأی یا سازوکار پاسخ‌گویی، خود را نماینده طبقه کارگر یا مردم معرفی می‌کرد. ادعای نمایندگی از عمل فداکارانه می‌آمد، نه رضایت سنجیده جامعه.

۵. مرکزیت‌گرایی و حذف اختلاف: نیاز امنیتی به اطاعت سریع، به فرهنگ سیاسی‌ای کمک کرد که مخالفت را تهدید می‌دید. تجربه تغییر ایدئولوژیک مجاهدین و قتل شریف‌واقفی، شدیدترین نمونه بود، اما مسئله به آن مورد محدود نمی‌شد.

۶. ابهام در فردای پیروزی: ادبیات مسلحانه درباره سرنگونی، فداکاری و طبقات بسیار می‌گفت، اما درباره قانون اساسی، تفکیک قوا، حقوق اقلیت، اقتصاد گذار، استقلال قاضی، آزادی حزب رقیب و کنترل نیروهای مسلح جزئیات کمتری داشت. توان تخریب، جای توان اداره را گرفت.

۸.۳. آیا چریک‌ها رژیم پهلوی را سرنگون کردند؟

پاسخ دقیق منفی است. گروه‌های چریکی در تضعیف هیبت حکومت، تولید فرهنگ اعتراض و تربیت کادرهای رادیکال نقش داشتند، اما انقلاب ۱۳۵۷ عمدتاً از مسیر بسیج وسیع شهری، شبکه روحانیت و بازار، اعتصابات نفت، تظاهرات میلیونی، شکاف در نخبگان و بحران تصمیم‌گیری دولت پیش رفت. در سال‌های ۱۳۵۵ و ۱۳۵۶، سازمان فدایی زیر ضربات امنیتی به‌شدت تضعیف شده بود. مجاهدین نیز بخش بزرگی از رهبری خود را در زندان یا از دست داده بود. هنگامی که انقلاب عمومی شد، سلاح‌های آنان در مرحله نهایی اهمیت یافت، اما موتور اصلی جنبش از جای دیگری آمده بود.

این واقعیت، ادعای نظری «موتور کوچک، موتور بزرگ را به حرکت درمی‌آورد» را به‌طور کامل تأیید نمی‌کند. می‌توان گفت چریک‌ها بخشی از فضای نمادین و حافظه مقاومت را ساختند، ولی انقلاب بر اثر انباشت عوامل اقتصادی، سیاسی، مذهبی و بین‌المللی و با ائتلافی بسیار فراتر از آنان رخ داد. حتی نتیجه انقلاب نیز خلاف آرمان سکولار و سوسیالیستی بسیاری از چریک‌ها بود؛ نیرویی با شبکه اجتماعی گسترده‌تر و سازمان مذهبی ریشه‌دارتر، قدرت را قبضه کرد.

۸.۴. مسئولیت نامتقارن دولت و مخالف مسلح

نقد هم‌زمان دو طرف نباید به «همسان‌سازی اخلاقی» منجر شود. دولت انحصار قانونی زور، بودجه عمومی، زندان، دادگاه، رسانه و مسئولیت حفظ حقوق همه شهروندان را دارد. شکنجه، اعدام بدون دادرسی عادلانه، سانسور و ممنوعیت حزب، نقض وظیفه‌ای عمومی‌اند و وزن مسئولیت‌شان بیشتر است. مخالف مسلح، حتی اگر تحت فشار باشد، حق ندارد جان غیرنظامی، عضو مردد سازمان یا مخالف فکری را بی‌ارزش کند. اخلاق سیاسی بالغ می‌تواند هر دو گزاره را هم‌زمان نگه دارد.

۹. یک فرض خلاف واقع: پلورالیسم واقعی چه چیزی را ممکن می‌کرد؟

هیچ‌کس نمی‌تواند با قطعیت بگوید اگر نظام پهلوی احزاب آزاد و انتخابات رقابتی داشت، مبارزه مسلحانه کاملاً ناپدید می‌شد. در دموکراسی‌های غربی همان دوره نیز گروه‌های مسلح کوچک وجود داشتند. ایدئولوژی جهانی، رمانتیسم انقلابی و تعارضات اجتماعی می‌توانستند اقلیتی را همچنان به خشونت بکشانند. ادعای معقول‌تر این است که پلورالیسم واقعی، دامنه جذب، مشروعیت و دوام گروه‌های مسلح را کاهش می‌داد و بدیل‌های غیرخشونت‌آمیز را معتبرتر می‌کرد.

اگر حزب مستقل می‌توانست ثبت شود، روزنامه منتشر کند، در دانشگاه و کارخانه عضو بگیرد، در انتخابات محلی و ملی رقابت کند و شکست یا پیروزی‌اش قابل سنجش باشد، چند پیامد محتمل بود: معتدل‌ها در برابر رادیکال‌ها اعتبار بیشتری می‌یافتند؛ ادعای نمایندگی طبقه کارگر در انتخابات و اتحادیه آزموده می‌شد؛ جوانان مهارت سیاست‌گذاری و ائتلاف می‌آموختند؛ دولت از نقد تخصصی بهره می‌برد؛ و افراطیون برای اثبات اینکه «هیچ راهی جز اسلحه نیست» دشواری بیشتری داشتند.

۹.۱. عناصر حداقلی پلورالیسمِ پایدار

• آزادی تشکیل حزب و انجمن مستقل، با ممنوعیت محدود و قضاییِ خشونت، نه ممنوعیت سلیقه‌ایِ مخالفت.

• انتخابات رقابتی با امکان واقعی شکست نامزدهای حکومتی و انتقال مسئولیت اجرایی.

• مطبوعات آزاد، حق دسترسی به اطلاعات و امکان نقد شخص شاه، دولت و دستگاه امنیتی.

• دادگستری مستقل، منع شکنجه، دادرسی علنی و صلاحیت دادگاه‌های عادی برای جرایم سیاسی.

• دانشگاه، اتحادیه کارگری، انجمن صنفی و شوراهای محلیِ مستقل از حزب حاکم.

• پاسخ‌گویی ساواک و پلیس به قانون و پارلمان، با نظارت بودجه‌ای و قضایی.

• امکان بازگشت مخالف به زندگی عادی؛ سیاستی که خروج از رادیکالیسم را خیانت یا مرگ نکند.

چنین اصلاحاتی توسعه پهلوی را تضعیف نمی‌کرد؛ برعکس، مالکیت اجتماعی آن را افزایش می‌داد. شهروندی که بتواند در تصمیم مشارکت کند، اصلاحات را «بخشش دولت» نمی‌بیند، بلکه دستاورد مشترک می‌داند. دولت‌سازی بدون شهروندسازی، در برابر بحران آسیب‌پذیر است. یکی از تراژدی‌های دوره پهلوی این بود که ظرفیت مدرنِ ساخته‌شده، به اندازه کافی در سازوکار سیاسیِ باز و انعطاف‌پذیر ریشه نگرفت.

۱۰. نتیجه‌گیری و درس‌های امروز

نوشته‌های پویان، احمدزاده، جزنی و شهرام را باید اسناد یک بحران تاریخی دانست: نسلی از جوانان تحصیل‌کرده، در کشوری که با سرعت در حال نوسازی بود، احساس می‌کرد از حق سازمان‌دهی، مشارکت و تغییر مسالمت‌آمیز محروم است. پویان از انزوای پیشاهنگ و «دو مطلق» سخن گفت؛ احمدزاده اسلحه را هم استراتژی و هم تاکتیک دانست؛ جزنی کوشید محور مسلحانه را با مرحله دموکراتیک و اشکال متنوع مبارزه پیوند دهد؛ و جریان شهرام، قطعیت مارکسیستی و مرکزیت مخفی را تا نقطه‌ای برد که خشونت درون سازمان را نیز ممکن کرد.

انسداد سیاسیِ دوره پهلوی یک عامل عمده در فهم این مسیر است. کودتای ۱۳۳۲، سرکوب ۱۳۴۲، محدودیت احزاب، ساواک، دادگاه‌های نظامی و حزب رستاخیز، این تصور را تقویت کردند که اصلاح قانونی بی‌ثمر است. اما این عامل به‌تنهایی کافی نبود. الگوهای جهانی، تفسیر مارکسیستی از دولت، اخلاق شهادت، شبکه‌های دانشجویی، خطاهای قیاسی و میل به نتیجه فوری، میان سرکوب و اسلحه پل زدند. افراد و سازمان‌ها همچنان انتخاب کردند و باید درباره پیامد انتخاب خود پاسخ‌گو باشند.

از سوی دیگر، روایت دفاع از دستاوردهای پهلوی زمانی معتبرتر است که ضعف سیاسی آن دوره را نیز بپذیرد. دولت پهلوی در ساخت آموزش، زیرساخت، صنعت، حقوق زنان و ظرفیت اداری نقش تاریخی داشت؛ اما قانونمندی فقط وجود وزارتخانه و دادگاه نیست. قانونمندی یعنی قدرت سیاسی نیز مقید به قانون باشد، مخالف بتواند حزب بسازد، و امنیت ملی بهانه دائمی حذف رقابت نشود. انکار این کاستی، امکان فهم اینکه چرا بخشی از سرمایه انسانی ایران از مسیر سازندگی خارج شد را از میان می‌برد.

ترازنامه مشی مسلحانه نیز روشن است. این مشی شجاعت، اسطوره و صدای اعتراضی تولید کرد، اما پیش‌بینی توده‌ای‌شدن را محقق نکرد؛ کادرهای جوان را فرسود؛ به نظام امنیتی سوخت رساند؛ و در مواردی فرهنگ اطاعت، تصفیه و انحصار حقیقت ساخت. انقلاب ۱۳۵۷ نیز نشان داد سرنگونی دولت به معنای ساختن آزادی نیست. نیروهایی که برای قانون اساسی، حقوق فردی، تکثر حزبی، اقتصاد و کنترل قدرت سازمان نیافته‌اند، ممکن است پس از فروپاشی نظم قدیم، میدان را به سازمان‌یافته‌ترین نیروی اقتدارگرا واگذار کنند.

درس آینده ایران باید دوگانه و صریح باشد: هیچ دولت سازنده‌ای نباید توسعه اقتصادی را جایگزین آزادی سیاسی بداند؛ و هیچ اپوزیسیون آزادی‌خواهی نباید خشونت را جایگزین حزب، برنامه، تخصص و نهادسازی کند. راه پایدار، دولت ملیِ توسعه‌گرا در کنار سکولاردموکراسی، حاکمیت قانون، حقوق بشر، رقابت حزبی، اقتصاد مولد و نفی قاطع ترور و انتقام است. ایران هم به دولت نیاز دارد و هم به آزادی؛ قربانی‌کردن یکی برای دیگری، تاریخ را دوباره به چرخه تخریب می‌برد.

گاه‌شمار تحلیلی

راهنمای مطالعه آثار اصلی

فهرست زیر برای فهم منطق تاریخی مدافعان مبارزه مسلحانه تنظیم شده است، نه برای تأیید آن. صفحه‌های ارجاع‌شده بر اساس نسخه‌های دیجیتال پیوندشده‌اند و ممکن است با چاپ‌های دیگر تفاوت داشته باشند.

کتابنامه و منابع

الف) منابع اولیه فارسی

احمدزاده، مسعود. ۱۳۴۹. مبارزه مسلحانه، هم استراتژی هم تاکتیک. نسخه دیجیتال آرشیو مارکسیست‌ها. — نسخه دیجیتال

پویان، امیرپرویز. ۱۳۴۹. ضرورت مبارزه مسلحانه و رد تئوری بقا. نسخه دیجیتال آرشیو مارکسیست‌ها. — نسخه دیجیتال

جزنی، بیژن. ۱۳۵۲/۱۳۵۴. مبرم‌ترین مسائل جنبش انقلابی ما در لحظه کنونی؛ منتشرشده با عنوان نبرد با دیکتاتوری شاه. — نسخه دیجیتال

جزنی، بیژن. ۱۳۵۳. رابطه جنبش انقلابی مسلحانه با خلق: رابطه پیشاهنگ با توده. — نسخه دیجیتال

سازمان مجاهدین خلق ایران (شاخه مارکسیست-لنینیست). ۱۳۵۴. بیانیه اعلام مواضع ایدئولوژیک سازمان مجاهدین خلق ایران. — نسخه دیجیتال

سازمان پیکار در راه آزادی طبقه کارگر. ۱۳۵۷. پیش به سوی تشکیل هسته‌های مسلح خلق. — نسخه دیجیتال

آرشیو آثار بیژن جزنی، شامل نوشته‌های تاریخی، سازمانی و زندان. — نسخه دیجیتال

ب) پژوهش‌های تاریخی و تحلیلی

Abrahamian, Ervand. 1980. “The Guerrilla Movement in Iran, 1963–1977.” MERIP Reports, no. 86. — Digital source

Abrahamian, Ervand. 1982. Iran Between Two Revolutions. Princeton University Press.

ترجمه فارسی: یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، نشر نی.

Abrahamian, Ervand. 1992. The Iranian Mojahedin. Yale University Press. — Digital source

Amini, Parvin Merat. 2002. “A Single Party State in Iran, 1975–78: The Rastakhiz Party—the Final Attempt by the Shah to Consolidate his Political Base.” Middle Eastern Studies 38(1): 131–168. — Digital source

Azimi, Fakhreddin. 2008. The Quest for Democracy in Iran: A Century of Struggle against Authoritarian Rule. Harvard University Press. — Digital source

Behrooz, Maziar. 1999. Rebels with a Cause: The Failure of the Left in Iran. I.B. Tauris. — Digital source

Cronin, Stephanie. 2021. “The Iranian Revolution, the Islamic Republic and the ‘Red 1970s’.” In Social Histories of Iran. Cambridge University Press. — Digital source

Matin-Asgari, Afshin. 2002. Iranian Student Opposition to the Shah. Mazda Publishers. — Digital source

Rahnema, Ali. 2021. Call to Arms: Iran’s Marxist Revolutionaries—Formation and Evolution of the Fada’is, 1964–1976. Oneworld. — Digital source

Vahabzadeh, Peyman. 2010. A Guerrilla Odyssey: Modernization, Secularism, Democracy, and the Fadai Period of National Liberation in Iran, 1971–1979. Syracuse University Press. — Digital source

Vahabzadeh, Peyman. 2015. “Fadāʾiān-e Khalq.” Encyclopaedia Iranica. — Digital source

Encyclopaedia Iranica. “Communism iii. In Persia after 1953.” — Digital source

Encyclopaedia Iranica. “Chronology of Iranian History, Parts 3 and 4.” — Digital source

یادداشت درباره استفاده از منابع

آثار اولیه، متون حزبی و آرشیوی‌اند و زبان تبلیغی و جانبدارانه دارند؛ از آن‌ها برای بازسازی منطق کنشگران استفاده شده، نه به‌عنوان داور بی‌طرف واقعیت. پژوهش‌های ثانویه نیز از نظر تفسیر، واژگان و ارزیابی نقش آمریکا، شاه، نیروهای مذهبی و چپ با یکدیگر اختلاف دارند. نتیجه‌گیری‌های مقاله بر هم‌سنجی منابع و تفکیک داده تاریخی از داوری ایدئولوژیک استوار است. پیوندها در ۲۵ اوت ۲۰۲۶ بررسی شده‌اند.

پایان مقاله

دکتر پیمان بخشایش | جراح تروما | MD, PhD, MBA